Słowa „ty jesteś Piotr, a na tej skale zbuduję mój kościół” (Mt 16,18) ojcowie Kościoła rozumieli na kilka sposobów: skałą był dla nich Piotr, wyznanie wiary Piotra, sam Chrystus albo wszyscy apostołowie. Odczytanie rzymskie — skała to Piotr i jego następcy na stolicy w Rzymie — nie było wśród nich dominujące: w zestawieniu, które w XVII wieku sporządził katolicki uczony Jean de Launoy, Piotra jako skałę wskazuje 17 ojców, a 44 — jego wyznanie. Sam werset nie mówi zaś ani o Rzymie, ani o następcach, ani o nieomylności.
„Na tej skale”: co dokładnie pada w Cezarei Filipowej (Mt 16,13-19)
Scena rozgrywa się w okolicach Cezarei Filipowej. Jeszua (Jezus) pyta uczniów, za kogo uważają Go ludzie, a potem: „A wy za kogo mnie uważacie?” (Mt 16,15). Szymon odpowiada: „Ty jesteś Chrystusem, Synem Boga żywego” (Mt 16,16). Odpowiedź Jeszui ma trzy części: Piotrowi nie objawiło tego „ciało i krew”, lecz Ojciec; „ty jesteś Piotr, a na tej skale zbuduję mój kościół”; i „tobie dam klucze królestwa niebieskiego”, z władzą związywania i rozwiązywania.
W greckim tekście imię brzmi Petros, a słowo skała — petra. Gra słów jest realna (petros to raczej kamień, petra — skała) i wielu komentatorów widzi w niej wskazówkę, że skałą nie jest sam Piotr. Trzeba jednak uczciwie dodać, że Jeszua mówił najpewniej po aramejsku, a w tym języku Szymon otrzymuje imię Kefas (aram. kefa — kamień, skała). Ewangelia Jana zachowała to wprost: „Ty będziesz nazwany Kefas – co się tłumaczy: Piotr” (J 1,42). Dlatego spór o skałę był u ojców przede wszystkim sporem teologicznym, nie gramatycznym. Etymologię imienia omawia tekst o Piotrze i znaczeniu jego imienia, a grecki tekst wersetu słowo po słowie można zobaczyć w przekładzie interlinearnym Mt 16.
Jeszcze jedno zdanie z tego samego rozdziału trzeba czytać razem z wersetem 18. Kilka wersetów dalej Jeszua mówi do tego samego Piotra: „Odejdź ode mnie, szatanie! Jesteś dla mnie zgorszeniem” (Mt 16,23). Kto czyta werset 18 jako obietnicę, że Piotr nie może błądzić, musi go czytać razem z tym zdaniem.
Zestawienie Launoya: 17, 44, 16, 8
Jean de Launoy (1603-1678) był francuskim duchownym katolickim i doktorem Sorbony, znanym z krytycznego podejścia do tradycji. Zebrał wypowiedzi ojców i pisarzy kościelnych o Mt 16,18 i podzielił je według tego, co uważali za skałę:
| Czym jest skała z Mt 16,18 | Liczba ojców (wg Launoya) |
|---|---|
| Wyznanie wiary Piotra | 44 |
| Piotr | 17 |
| Chrystus | 16 |
| Wszyscy apostołowie | 8 |
Odczytanie skała to Piotr stanowi w tym zestawieniu mniej więcej jedną piątą. Trzy uwagi, bez których te liczby łatwo nadużyć. Po pierwsze, to katalog XVII-wieczny: współczesne zestawienia różnią się w szczegółach, choć proporcje pozostają podobne. Po drugie, wielu ojców podaje w różnych pismach różne odczytania — ten sam autor bywa raz za wyznaniem, raz za Piotrem. Po trzecie, nawet 17 ojców widzących skałę w Piotrze nie oznacza 17 ojców uznających władzę biskupa Rzymu; to dwie różne tezy. Zestawienie dowodzi czegoś węższego i przez to mocnego: wyłączność rzymskiej interpretacji, na której oparto później dogmat, nie istniała przez pierwsze wieki.
Skała to wyznanie: Jan Chryzostom
Najliczniejsza grupa łączy skałę z tym, co Piotr powiedział: „Ty jesteś Chrystusem, Synem Boga żywego”. Kościół stoi na tym wyznaniu, a Piotr jest tym, który wypowiedział je pierwszy. Najbardziej znanym rzecznikiem tego odczytania jest Jan Chryzostom, kaznodzieja z Antiochii i późniejszy biskup Konstantynopola. W 54. homilii do Ewangelii Mateusza objaśnia: „na tej skale, to jest na wierze jego wyznania”.
Uczciwość wymaga dodać, że ten sam Chryzostom mówi o Piotrze z najwyższym szacunkiem i nazywa go przodownikiem apostołów. Szacunek dla Piotra i odczytanie skały jako wyznania nie wykluczały się. Wykluczało się dopiero co innego: przeniesienie tego, co powiedziano Piotrowi, na urząd w jednym mieście.
Skała to Chrystus: Augustyn i jego Retractationes
Augustyn zmieniał w tej sprawie zdanie i — co rzadkie — sam to opisał. Pod koniec życia (ok. 426-427) przejrzał swoje dotychczasowe pisma w Retractationes, czyli Sprostowaniach. W I,21 przypomina, że we wcześniejszym piśmie wyłożył Mt 16,18 tak, jakby kościół był zbudowany na Piotrze. Później jednak częściej tłumaczył ten werset inaczej: skałą jest Chrystus, którego Piotr wyznał (petra = Christus) — Jeszua nie powiedział przecież ty jesteś skałą, lecz „ty jesteś Piotr”. Augustyn opiera się tu na zdaniu Pawła: „A tą skałą był Chrystus” (1 Kor 10,4).
Najciekawsze jest zakończenie: Augustyn nie ogłasza jednego odczytania obowiązującym, tylko zostawia wybór czytelnikowi (eligat lector). Najbardziej wpływowy teolog łacińskiego Zachodu, biskup w Afryce i człowiek, który bronił jedności kościoła przeciw donatystom, nie uważał więc sensu tego wersetu za rozstrzygnięty raz na zawsze: widział w nim tekst, który da się rozumieć na dwa sposoby, choć sam częściej wybierał odczytanie skała to Chrystus.
Skała to wszyscy apostołowie i każdy wierzący: Orygenes, Hieronim
Osiem pozycji u Launoya rozciąga skałę na wszystkich apostołów. Taki odczyt ma wyraźne oparcie w Nowym Przymierzu: wierzący są „zbudowani na fundamencie apostołów i proroków” (Ef 2,20), a mur nowej Jerozolimy ma „dwanaście fundamentów, a na nich dwanaście imion dwunastu apostołów Baranka” (Ap 21,14). Władza związywania i rozwiązywania, dana Piotrowi w Mt 16,19, w Mt 18,18 zostaje dana wszystkim uczniom — tymi samymi słowami, w liczbie mnogiej.
Orygenes w komentarzu do Ewangelii Mateusza (ks. XII, ok. połowy III wieku) idzie jeszcze dalej: każdy, kto jak Piotr wyzna, że Jeszua jest Mesjaszem, Synem Boga, staje się Piotrem i skałą, na której buduje się kościół. To odczytanie typowe dla jego alegorycznej metody — o niej samej i jej skutkach pisze tekst o Orygenesie i alegorii. Hieronim w polemice z Jowinianem (393) stwierdza, że moc kościoła spoczywa na wszystkich apostołach w równym stopniu, dodając zarazem, że jednego z dwunastu wybrano na głowę, by usunąć okazję do rozłamu. Ten sam Hieronim we wczesnym liście do biskupa Rzymu Damazego (ok. 376) wiąże skałę z katedrą Piotra. Jeden autor, kilka akcentów — to dobrze pokazuje, dlaczego proste liczenie ojców ma swoje granice.
Skała to Piotr — i co z tego nie wynika
Siedemnastu ojców z zestawienia Launoya widzi skałę w samym Piotrze. Ich świadectwo trzeba przytoczyć uczciwie, bo bez niego obraz byłby fałszywy. Ale trzeba też zobaczyć, co z niego wyprowadzali.
Tertulian w De pudicitia 21 (ok. 220), pisząc już jako montanista, odpowiada biskupowi, który przypisywał sobie władzę odpuszczania na podstawie Mt 16,18-19. Tertulian odpowiada, że te słowa dotyczyły Piotra osobiście — nie biskupa, który powołuje się na Piotra. Cyprian z Kartaginy w traktacie O jedności kościoła (251), rozdz. 4, widzi w Piotrze początek i znak jedności, a zarazem pisze, że pozostali apostołowie byli tym samym co Piotr, równi mu godnością i władzą. Ten rozdział zachował się w dwóch wersjach, z których jedna mocniej akcentuje pierwszeństwo Piotra; źródła się różnią co do tego, która jest pierwotna, a badacze na ogół przyjmują, że obie mogą pochodzić od samego Cypriana.
Wniosek jest prosty: uznanie Piotra za skałę i uznanie władzy biskupa Rzymu nad całym kościołem to dwa różne twierdzenia. Drugie nie wynika z pierwszego — trzeba je osobno udowodnić, a werset tego nie robi.
Gdy Mt 16,18 stał się argumentem Rzymu: od Stefana do 1870 roku
Pierwsze dobrze poświadczone użycie tego wersetu przez biskupa Rzymu na własną korzyść pochodzi z połowy III wieku i zachowało się w liście jego przeciwnika. Podczas sporu o ponowny chrzest (ok. 256) Firmilian, biskup Cezarei Kapadockiej, pisze do Cypriana z oburzeniem, że Stefan, biskup Rzymu, chlubi się miejscem swojego biskupstwa i twierdzi, że posiada sukcesję po Piotrze, na którym położono fundamenty kościoła (list zachowany w korpusie listów Cypriana; numeracja różni się w wydaniach). Pewne jest więc, że roszczenie istniało — i że inni biskupi je odrzucali.
W V wieku Leon Wielki zbudował na tej podstawie doktrynę biskupa Rzymu jako „dziedzica Piotra”. Potem przyszły fałszerstwa, które dały roszczeniu wsteczną dokumentację — dekretały Pseudo-Izydora — i program Grzegorza VII zapisany w Dictatus papae. Punkt dojścia to sobór watykański I (1870) i konstytucja Pastor aeternus, która ogłosiła prymat jurysdykcji biskupa Rzymu i nieomylność jego definicji ex cathedra, powołując się m.in. na Mt 16,18.
W czasie tego soboru zestawienie Launoya wróciło: arcybiskup St. Louis Peter Richard Kenrick, przeciwnik definicji nieomylności, przytoczył je w przemówieniu przygotowanym na obrady, którego nie wygłosił, ale które w 1870 roku ukazało się drukiem. Statystykę, którą dziś cytują protestanci, wcześniej przywoływali więc katolicy w sporze wewnątrz własnego kościoła.
Czego Mt 16,18 nie mówi
- O Rzymie. Werset nie wymienia żadnego miasta. Pobyt i śmierć Piotra w Rzymie to temat tradycji i historii, nie tego tekstu.
- O następcach. Nie ma tu słowa o przekazywaniu skały, kluczy ani władzy komukolwiek po Piotrze. Ojcowie, którzy widzieli skałę w Piotrze, nie zawsze wyprowadzali z tego sukcesję jednego biskupstwa — Tertulian i Cyprian są tego przykładem.
- O nieomylności. W tym samym rozdziale, kilka wersetów dalej, Piotr słyszy „Odejdź ode mnie, szatanie!”, a o Antiochii Paweł pisze: „sprzeciwiłem mu się w twarz” (Ga 2,11).
- O władzy nad innymi apostołami. Paweł wymienia Piotra jako jednego z trzech, „którzy są uważani za filary” (Ga 2,9), obok Jakuba i Jana; na zgromadzeniu w Jerozolimie końcowe słowo należy do Jakuba (Dz 15,19). Czy Piotr był pierwszym papieżem, rozbiera osobna odpowiedź: czy Piotr był pierwszym papieżem.
Czego nie powtarzamy
„Żaden ojciec Kościoła nie uważał Piotra za skałę.” To nieprawda — Launoy naliczył ich siedemnastu. Rzetelnie: odczytanie skała to Piotr istniało, ale było mniejszościowe i nie musiało łączyć się z tezą o władzy biskupa Rzymu.
„Ojcowie jednogłośnie uczyli, że skałą jest Piotr i jego rzymscy następcy.” Zestawienie Launoya pokazuje coś odwrotnego. Rzetelnie: w zestawieniu Launoya najliczniejsze jest odczytanie skała to wyznanie Piotra, a obok niego skała to Chrystus.
„Statystykę Launoya wymyślili protestanci.” Launoy był katolickim doktorem Sorbony, a jego liczby przytoczył katolicki arcybiskup w przemówieniu przygotowanym na sobór w 1870 roku. Rzetelnie: to katalog XVII-wieczny, który warto podawać z zastrzeżeniem, że dzisiejsze zestawienia różnią się w szczegółach.
„Augustyn odrzucił odczytanie, że skałą jest Piotr.” Nie odrzucił — zostawił wybór czytelnikowi, a sam skłaniał się ku temu, że skałą jest Chrystus. Rzetelnie: Augustyn jest świadkiem tego, że werset był dla ojców otwarty, a nie rozstrzygnięty.
„Kto widzi w Piotrze skałę, musi uznać papiestwo.” Między Piotrem a biskupem Rzymu z V czy XIX wieku stoją twierdzenia, których werset nie zawiera: o Rzymie, o sukcesji, o jurysdykcji i o nieomylności. Rzetelnie: każde z nich wymaga osobnego dowodu.
Co na to Pismo
Najlepszym komentarzem do słów o skale jest list samego Piotra. Apostoł, do którego je skierowano, pisze o kamieniu węgielnym — i nie jest nim on sam:
Zbliżając się do niego, do kamienia żywego, odrzuconego wprawdzie przez ludzi, ale przez Boga wybranego i drogocennego; I wy sami, jak żywe kamienie, jesteście budowani w duchowy dom, stanowicie święte kapłaństwo, aby składać duchowe ofiary, przyjemne Bogu przez Jezusa Chrystusa. Dlatego mówi Pismo: Oto kładę na Syjonie kamień węgielny, wybrany, drogocenny, a kto w niego wierzy, nie będzie zawstydzony.
1 P 2,4-6 (UBG)
Paweł nazywa fundament jednym imieniem i nie dopuszcza drugiego:
Nikt bowiem nie może położyć innego fundamentu niż ten, który jest położony, którym jest Jezus Chrystus.
1 Kor 3,11 (UBG)
A tam, gdzie mówi o apostołach jako fundamencie, mówi o nich w liczbie mnogiej i z Chrystusem jako kamieniem węgielnym:
A więc nie jesteście już więcej obcymi i przybyszami, ale współobywatelami z świętymi i domownikami Boga; Zbudowani na fundamencie apostołów i proroków, gdzie kamieniem węgielnym jest sam Jezus Chrystus;
Ef 2,19-20 (UBG)
Ojcowie Kościoła spierali się o Mt 16,18 przez stulecia i nie doszli do jednego odczytania. Ta różnorodność jest sama w sobie argumentem: tekst, którego najwięksi czytelnicy pierwszych wieków nie rozumieli jednakowo, nie może być jedynym fundamentem władzy, która domaga się posłuszeństwa wszystkich. Fundament, co do którego nie mieli wątpliwości, nazywa Paweł — i do Niego prowadzi także strona jeden pośrednik.
