Mały róg z Dn 7,25 — ten, który „będzie zamierzał zmienić czasy i prawa” — był przez blisko dwa tysiące lat utożsamiany z bardzo różnymi postaciami: przez Ojców Kościoła z przyszłym antychrystem po rozpadzie Rzymu, przez Wiklifa i tradycję angielską z papiestwem, przez Lutra miejscami z Turkiem, przez Kalwina z cesarzami rzymskimi, a przez krytyczną biblistykę z Antiochem IV Epifanesem. Ten tekst nie rozstrzyga, kto miał rację. Pokazuje, kto, kiedy i na jakiej podstawie czytał ten werset — z frazą aramejską i tabelą stanowisk.
Mały róg z Dn 7,25 i fraza aramejska: czasy i prawo
Siódmy rozdział Daniela opisuje cztery bestie, a z czwartej wyrasta dziesięć rogów i jeszcze jeden, mały, który ma „oczy podobne do oczu ludzkich i usta mówiące wielkie rzeczy” (Dn 7,8). Anioł objaśnia jego działanie tak:
Będzie mówił słowa przeciw Najwyższemu i wytracał świętych Najwyższego; będzie zamierzał zmienić czasy i prawa, gdyż będą wydane w jego ręce aż do czasu, czasów i połowy czasu.
Dn 7,25 (UBG)
W oryginale aramejskim sedno brzmi weyisbar lehašnāyāh zimnin wedāt. Czasownik yisbar znaczy będzie myślał, zamierzał — tekst mówi o zamiarze, nie o skutku. Zimnin to czasy w sensie wyznaczonych pór, a dāt to prawo, w liczbie pojedynczej (polski przekład podaje „prawa”). Wulgata oddała to zdanie jako putabit quod possit mutare tempora et legem, „będzie sądził, że może zmienić czasy i prawo” — i w tym brzmieniu werset wszedł do zachodniej tradycji. Tekst rozdziału, słowo po słowie, można prześledzić w przekładzie interlinearnym Daniela 7.
To jedyne miejsce w Piśmie, które zapowiada zamiar zmiany czasów i prawa. Dlatego stało się kluczem dla każdego, kto szukał w historii winnego takiej zmiany. Wykład samego rozdziału — co tekst mówi, a czego nie — podaje tekst Daniel 7: cztery bestie i mały róg. Tu zajmujemy się wyłącznie historią odczytań.
Od synagogi do Hieronima: czwarta bestia to Rzym, róg to przyszły antychryst
Najstarsze zachowane odczytania czwartej bestii wskazują Rzym. Tak czytała ją część starożytnej tradycji żydowskiej — żydowska apokalipsa spoza kanonu, znana jako 4 Księga Ezdrasza (12,11-12, koniec I wieku), mówi wprost, że orzeł z jej widzenia to czwarte królestwo ukazane Danielowi. Tak czytała ją też zdecydowana większość Ojców Kościoła; wyjątkiem jest część tradycji syryjskiej, która widziała w czwartym królestwie Greków.
Ireneusz z Lyonu (Adversus haereses V,25-30, ok. 180) widzi w małym rogu przyszłego antychrysta, jednostkę, która wyrośnie spośród dziesięciu królestw po rozpadzie czwartej bestii. Hipolit Rzymski (O Chrystusie i antychryście, ok. 200, i komentarz do Daniela) powtarza ten porządek: Rzym rozpadnie się na dziesięć części, a wśród nich wyrośnie antychryst, który wyrwie trzy z nich.
Hieronim w Komentarzu do Księgi Daniela (407) prowadzi tę samą linię: czwarte królestwo to Rzym, dziesięciu królów podzieli między siebie świat rzymski, a mały róg to antychryst, człowiek, nie demon. W tym samym dziele zachował też głos przeciwny. Pogański filozof Porfiriusz (III wiek) twierdził, że Księga Daniela powstała za Antiocha IV Epifanesa i opisuje wydarzenia już minione. Hieronim przytacza go, żeby z nim polemizować — i dzięki temu wiemy, że spór o Antiocha jest o wiele starszy niż nowożytna krytyka.
Ważna precyzja: żaden z Ojców nie widział w małym rogu biskupa Rzymu. Pisali, zanim papiestwo stało się potęgą. Ich schemat — Rzym, rozpad na dziesięć, róg wyrastający wśród nich — stał się jednak rusztowaniem, na którym później zbudowano zupełnie inną identyfikację. Ciągłość dotyczy schematu, nie wniosku.
XII-XIV wiek: róg wchodzi do kościoła
Przełom przychodzi z kręgów dysydenckich. Joachim z Fiore (ok. 1190) otwiera falę spekulacji o antychryście, który zasiądzie w samym kościele, a waldensi i spirytualni franciszkanie (Piotr Jan Olivi, zm. 1298) mówią o antychryście mistycznym w hierarchii. Eberhard II, arcybiskup Salzburga, miał na synodzie w Ratyzbonie (1240/1241) nazwać papieża antychrystem, a według dłuższej wersji mowy rozwinąć obraz małego rogu z Dn 7 jako opis papiestwa. Tę dłuższą wersję znamy jednak z Annales Boiorum Jana Aventinusa, spisanych około 1517-1521 — blisko trzysta lat po synodzie. Konflikt Eberharda z papiestwem i jego ekskomunika (1245) są pewne; sama mowa — sporna.
Pierwsze w miarę systematyczne złożenie daje dopiero Jan Wiklif (ok. 1378-1384). Pisał, że „w 7. rozdziale Daniela antychryst jest dobitnie opisany przez róg wyrastający w czasie czwartego królestwa… wśród dziesięciu rogów”, i stosował to do papieża (De Christo et suo adversario Antichristo i inne pisma). Przed nim pełnej identyfikacji małego rogu z papiestwem raczej brak. Za Wiklifem poszedł Jan Hus; o obu piszemy w tekście Jan Hus, Wiklif i Tyndale, a o równoległej historii odczytań 2 Tes 2 — w tekście katechon i człowiek grzechu.
XVI wiek: Luter widzi Turka, Kalwin — cesarzy
Tu najłatwiej o uproszczenie, które polemista rozbije jednym cytatem. Wszyscy główni reformatorzy utożsamiali papiestwo z antychrystem — ale przy Dn 7 wcale się nie zgadzali.
- Marcin Luter w pismach z lat 1529-1530, w czasie tureckiego oblężenia Wiednia, odnosił mały róg z Dn 7 do Turka. Papiestwo widział przede wszystkim w Dn 11,36-39 i w 2 Tes 2. Jego formuła brzmiała: antychryst to papież i Turek razem, jeden duchem, drugi ciałem.
- Jan Kalwin w komentarzu do Daniela (1561) odnosił mały róg do Juliusza Cezara i cesarzy rzymskich, nie do papiestwa — choć papieża nazywał antychrystem z 2 Tes 2 (Institutio IV,7,25).
- Tradycja angielska i purytańska, idąca za Wiklifem, utrwaliła równanie mały róg = papiestwo.
Dlatego nie da się uczciwie napisać, że reformacja uczyła jednego odczytania Dn 7. Wspólne stanowisko miała co do 2 Tes 2, a przy Danielu — co najmniej trzy różne. Co reformatorzy zostawili nietknięte, opisuje tekst niedokończona reformacja.
1733: Newton i władza zmieniania czasów i praw
W XVII i XVIII wieku odczytanie historycystyczne staje się tematem uczonych. Isaac Newton w wydanych pośmiertnie Observations upon the Prophecies of Daniel (1733, rozdz. VII-VIII) widzi w jedenastym rogu czwartej bestii Kościół rzymski jako władzę polityczno-religijną i osobny rozdział poświęca jego władzy zmieniania czasów i praw. Ten sam schemat rozwijają Joseph Mede, Thomas Newton i Edward Bishop Elliott (Horae Apocalypticae). Odczytanie przestaje być hasłem polemicznym, a staje się systemem wykładu dziejów Europy.
Strona katolicka odpowiedziała innymi modelami. Jezuita Francisco Ribera (ok. 1590) przesunął spełnienie proroctw o antychryście w przyszłość, tuż przed koniec, a Luis de Alcázar (1614) w przeszłość, w czasy pogańskiego Rzymu. Te dwie propozycje uchodzą za wczesne postacie odczytań nazywanych dziś futurystycznym i preterystycznym.
XIX wiek: millerowcy i adwentyzm — kalendarz, Dekalog i 1260 lat
Najbardziej szczegółową postać nadały temu schematowi XIX-wieczne ruchy millerowskie i adwentystyczne. W ich wykładzie mały róg to papiestwo, czasy i prawo to kalendarz biblijny i Dekalog — zwłaszcza szabat zastąpiony niedzielą — a okres „czasu, czasów i połowy czasu” to 1260 lat, liczonych od 538 do 1798 roku (w 1798 roku wojska francuskie uwięziły papieża Piusa VI). To bezpośrednie tło współczesnych prezentacji tego argumentu. O kobiecie, która w 1844 roku wniosła sobotę do kręgu adwentystów, piszemy w tekście Rachel Oakes i rok 1844.
Historia tego odczytania jest pewna. Samo utożsamienie jest stanowiskiem wyznaniowym, a rachunek lat opiera się na zasadzie „dzień za rok”, którą jej zwolennicy wywodzą z Lb 14,34 i Ez 4,6; sam rozdział 7 Daniela jej nie formułuje. Fakty historyczne, które do tego wykładu się przywołuje, są natomiast sprawdzalne osobno: państwowa ustawa niedzielna z 321 roku (czcigodny dzień Słońca) i katechizmowy skrót Dekalogu, w którym zakaz wizerunków zniknął z formuły pamięciowej (przykazanie, które zniknęło).
Antioch IV Epifanes i spór szkół
Krytyczna biblistyka od XIX wieku odnosi mały róg z Dn 7 (i z Dn 8) do Antiocha IV Epifanesa, władcy seleukidzkiego z II wieku p.n.e., a samą księgę datuje na czasy machabejskie. Argument ma oparcie w źródłach: dekret Antiocha z 167 roku p.n.e. według 1 Księgi Machabejskiej (źródła historycznego spoza kanonu) zakazywał m.in. szabatu i świąt, a więc dosłownie czasów i prawa Izraela. Historię tego władcy opisuje tekst Antioch IV Epifanes a ohyda spustoszenia.
Egzegeza konserwatywna broni datowania księgi na VI wiek p.n.e. i odczytania czwartej bestii jako Rzymu — tak jak starożytna synagoga i większość Ojców. Spór między szkołami jest rzeczywisty i nie udajemy, że go nie ma. Zauważmy tylko, że sam mały róg z Dn 8 wyrasta z innego pnia niż róg z Dn 7, a utożsamienie obu jest decyzją interpretatora.
| Autor | Epoka | Kim jest mały róg z Dn 7 | Sygnatura |
|---|---|---|---|
| Ireneusz | ok. 180 | przyszły antychryst po rozpadzie Rzymu | Adv. haer. V,25-30 |
| Hipolit | ok. 200 | przyszły antychryst wśród dziesięciu królestw | O Chrystusie i antychryście |
| Porfiriusz | III w. | Antioch IV Epifanes (proroctwo spisane po fakcie) | znany z polemiki Hieronima |
| Hieronim | 407 | przyszły antychryst, człowiek | Komentarz do Daniela |
| Eberhard II (wg Aventinusa) | 1240/1241 | papiestwo — przekaz sporny | Annales Boiorum, ok. 1517-1521 |
| Wiklif | ok. 1378-1384 | papiestwo | De Christo et suo adversario Antichristo |
| Luter | 1529-1530 | Turek | pisma z czasu oblężenia Wiednia |
| Kalwin | 1561 | Juliusz Cezar i cesarze rzymscy | komentarz do Daniela |
| Isaac Newton | wyd. 1733 | Kościół rzymski jako władza polityczno-religijna | Observations, rozdz. VII-VIII |
| millerowcy, adwentyści | XIX w. | papiestwo; 1260 lat (538-1798) | wykłady ruchu |
| krytyczna biblistyka | od XIX w. | Antioch IV Epifanes | datowanie machabejskie |
Czego nie powtarzamy
„Wszyscy reformatorzy uczyli, że mały róg to papiestwo.” Nie uczyli. Kalwin odnosił go do cesarzy rzymskich, Luter w latach 1529-1530 do Turka. Rzetelnie: reformatorów łączyło utożsamienie papiestwa z antychrystem z 2 Tes 2; równanie mały róg = papiestwo uczynili standardem Wiklif i tradycja angielska.
„Już Ojcowie Kościoła widzieli w małym rogu papiestwo.” Nie widzieli. Widzieli w czwartej bestii Rzym, a w rogu przyszłego antychrysta. Można powiedzieć tyle, że ich schemat przejęli historycyści.
„Dn 7,25 mówi wprost o zamianie soboty na niedzielę.” Werset nie nazywa ani dnia, ani instytucji. Mówi o zamiarze zmiany czasów i prawa. Odczytanie sabatariańskie jest interpretacją — dla wielu przekonującą, ale interpretacją. Uczciwiej jest pokazać osobno, co zapowiada tekst, i osobno, co udokumentowano w historii.
„Eberhard z Salzburga w 1241 roku wyłożył Dn 7 na papiestwo.” Tak podaje dopiero Aventinus, prawie trzy stulecia później. Pewny jest konflikt arcybiskupa z papiestwem, nie treść jego mowy.
„Lata 538-1798 to historycznie potwierdzone spełnienie proroctwa.” To rachunek historycystów oparty na zasadzie, że proroczy dzień oznacza rok. Daty wydarzeń są sprawdzalne; to, że właśnie je wskazał Daniel, jest wnioskiem, nie faktem.
„Nauka rozstrzygnęła: to tylko Antioch.” Szkoła krytyczna tak twierdzi, konserwatywna — nie. Rzetelnie: spór o datowanie księgi i horyzont rozdziału 7 trwa od czasów Porfiriusza i Hieronima.
Co na to Pismo
Jeszua (Jezus) odsyła słuchaczy do Daniela (Mt 24,15), ale nie podaje klucza do rogu. Sama księga daje jednak wskazówkę, dlaczego zamiar zmiany czasów jest tak ciężkim zarzutem. Wcześniej Daniel mówi, do kogo należy panowanie nad czasem:
On zmienia czasy i okresy, usuwa królów i ustanawia królów. Daje mądrość mądrym, a wiedzę rozumnym;
Dn 2,21 (UBG)
Mały róg sięga więc po coś, co księga przypisuje samemu Bogu. Prorok Malachiasz dodaje do tego zdanie Jahwe (PAN) o Nim samym:
Gdyż ja, Pan, nie zmieniam się, dlatego wy, synowie Jakuba, nie zostaliście zniszczeni.
Ml 3,6 (UBG)
A Daniel 7 nie kończy się na rogu, tylko na sądzie i na królestwie oddanym świętym:
Potem zasiądzie sąd i tam odbiorą mu władzę, aby została zniszczona i wytracona aż do końca. A królestwo, władza i wielkość królestwa pod całym niebem zostaną oddane ludowi świętych Najwyższego, którego królestwo będzie królestwem wiecznym, a wszystkie zwierzchności będą mu służyć i jego słuchać.
Dn 7,26-27 (UBG)
Odczytania z ostatnich dwóch tysięcy lat różnią się niemal we wszystkim. Zgadzają się w jednym: róg ma swój czas, a potem „zasiądzie sąd”. Nie kpimy z żadnego z tych odczytań. Pokazujemy, skąd się wzięły, żeby czytelnik mógł je sam porównać z tekstem.
