Katechon i człowiek grzechu (2 Tes 2) — historia interpretacji

Katechon, czyli to, co powstrzymuje z Drugiego Listu do Tesaloniczan (2 Tes 2,6-7), przez pierwsze stulecia odczytywano jako Cesarstwo Rzymskie, a człowieka grzechu jako przyszłego antychrysta, który pojawi się po jego upadku. Od XIII wieku dysydenci, a w XVI wieku wszyscy główni reformatorzy wskazali w roli człowieka grzechu papiestwo, a konfesja westminsterska z 1646 roku wpisała to do wyznania wiary. Poniżej idziemy po kolei, od Tertuliana do Westminsteru, z sygnaturami — i z tym, w czym reformatorzy różnili się między sobą.

2 Tes 2,6-7: czym jest katechon i dlaczego nikt nie wie tego na pewno

Paweł pisze około lat 50-52 do zboru, któremu ktoś wmówił, że dzień Pański, czyli przyjście Jeszui (Jezusa), już nadszedł. Odpowiada kolejnością zdarzeń: najpierw musi przyjść odstępstwo (gr. hē apostasia, z rodzajnikiem — to konkretne, zapowiedziane odstępstwo) i objawić się człowiek grzechu. Między dniem pisania a tym objawieniem stoi przeszkoda:

Czy nie pamiętacie, że jeszcze będąc u was, mówiłem o tym? A teraz wiecie, co przeszkadza, tak że się objawi w swoim czasie. Tajemnica nieprawości bowiem już działa. Tylko że ten, który teraz przeszkadza, będzie przeszkadzał, aż zostanie usunięty z drogi.

2 Tes 2,5-7 (UBG)

Dwa szczegóły tego zdania zbudowały całą późniejszą historię. Po pierwsze, w wersecie 6 przeszkoda ma rodzaj nijaki (to katechon, to, co przeszkadza), a w wersecie 7 męski (ho katechōn, ten, który przeszkadza). Coś i ktoś zarazem — co od razu podsuwało odczytanie: instytucja i jej głowa. Po drugie, Paweł odsyła do rozmowy odbytej osobiście („Czy nie pamiętacie, że jeszcze będąc u was, mówiłem o tym?”). Tesaloniczanie wiedzieli, o co chodzi. Zapisu tej rozmowy nie mamy, a każde późniejsze rozpoznanie jest próbą jej odtworzenia. Grecki tekst rozdziału można prześledzić słowo po słowie w przekładzie interlinearnym.

Tę lukę sumiennie opisuje nasz wykład 2 Tes 2 o człowieku grzechu i powstrzymującym, który celowo nie nazywa żadnej instytucji. Ten tekst robi coś innego: nie objaśnia Pawła od nowa, tylko dokumentuje, kto, kiedy i na jakiej podstawie wypełniał tę lukę konkretnym imieniem. Zwrot mystērion tēs anomias, przekładany jako tajemnica nieprawości, omawia osobno hasło anomia, czyli bezprawie.

Ok. 180-210: Ireneusz, Hipolit i Tertulian — Rzym jako zapora

Najstarsze zachowane odczytania są zaskakująco zgodne. Ireneusz z Lyonu w Przeciw herezjom (Adversus haereses V,25-30, ok. 180) widzi w człowieku grzechu przyszłą, konkretną osobę: antychryst wyrośnie spośród dziesięciu królestw, na które rozpadnie się czwarta bestia z Księgi Daniela, czyli Rzym. W V,30 Ireneusz rozważa kilka odczytań liczby 666, wśród nich słowo Lateinos, „łaciński”, bo ostatnim królestwem są Latynowie — podaje je jako możliwość, nie rozstrzygnięcie.

Hipolit Rzymski w traktacie O Chrystusie i antychryście (ok. 200) i w komentarzu do Księgi Daniela powtarza ten sam porządek: Rzym rozpadnie się na dziesięć części, a wśród nich wyrośnie antychryst.

Tertulian najprościej nazywa katechon. W traktacie O zmartwychwstaniu ciała (De resurrectione carnis 24, początek III wieku), komentując właśnie 2 Tes 2, pyta, kto jest powstrzymującym, i odpowiada: „któż, jeśli nie państwo rzymskie” (quis nisi Romanus status), którego rozpad na dziesięciu królów sprowadzi antychrysta. W Apologetyku 32 (197) dodaje do tego wniosek praktyczny: chrześcijanie modlą się za cesarzy i za całe imperium, bo wiedzą, że trwanie państwa rzymskiego odwleka koniec świata i zapowiedziane okropności (Romani imperii commeatu scimus retardari). Mniejszość prześladowana przez cesarstwo modli się za jego trwanie, bo widzi w nim tamę.

Trzeba tu być precyzyjnym. Żaden z tych autorów nie wskazywał biskupa Rzymu — pisali, zanim papiestwo istniało jako potęga. Ale ich schemat (Rzym → dziesięć królestw → antychryst wyrastający wśród nich) to dokładnie rusztowanie, na którym późniejsi historycyści umieszczą papiestwo. Ciągłość dotyczy schematu, nie identyfikacji. O tym, jak Rzym wygląda w samym Piśmie, piszemy w tekście Rzym w Biblii.

Koniec IV i początek V wieku: Chryzostom wybiera, Augustyn przyznaje się do niewiedzy

Jan Chryzostom w homiliach do Drugiego Listu do Tesaloniczan (przełom IV i V wieku) zna już dwa odczytania katechonu: jedni widzą w nim łaskę Ducha, inni Cesarstwo Rzymskie. Sam opowiada się za cesarstwem i dodaje wyjaśnienie, dlaczego Paweł mówi tak zagadkowo: nie chciał, pisząc otwarcie o końcu Rzymu, ściągać na wierzących gniewu władzy. To hipoteza Chryzostoma, nie informacja z tekstu — ale tłumaczy, czemu odczytanie „cesarstwo” wydawało się tak naturalne.

Augustyn zachowuje się inaczej. W Państwie Bożym (De civitate Dei XX,19, ok. 425) referuje opinie krążące w jego czasach: że chodzi o cesarstwo rzymskie, którego Paweł nie chciał nazwać po imieniu, albo o Nerona, który miałby powrócić — tę drugą traktuje jako śmiały domysł. Potem pisze wprost, że nie wie, co Paweł miał na myśli (ego prorsus quid dixerit me fateor ignorare). Największy autorytet łacińskiego Zachodu zostawia w tym miejscu znak zapytania. To dobry punkt odniesienia dla wszystkich późniejszych pewności.

1190-1298 i Ratyzbona 1241: antychryst szukany w samym kościele

Przez kilka stuleci po upadku zachodniego Rzymu antychryst pozostawał postacią przyszłą i zewnętrzną. Przełom przychodzi pod koniec XII wieku. Joachim z Fiore (ok. 1190) otwiera falę spekulacji o antychryście, który zasiądzie w kościele. W XIII wieku waldensi i spirytualni franciszkanie — zwłaszcza Piotr Jan Olivi (zm. 1298) — mówią o antychryście mistycznym działającym wewnątrz hierarchii. Pewne jest istnienie tego nurtu; o waldensach i ich losach piszemy w tekście nić wierności: waldensi, lollardowie, husyci.

Osobny przypadek to Eberhard II, arcybiskup Salzburga. W sporze papiestwa z cesarzem Fryderykiem II stał po stronie cesarza. Na synodzie w Ratyzbonie (1240/1241) miał nazwać papieża Grzegorza IX „człowiekiem zguby, którego zwą antychrystem”, a według dłuższej wersji mowy rozwinąć obraz małego rogu z Dn 7 jako opis papiestwa. Źródła się tu jednak rozjeżdżają: mowa zachowała się u bawarskiego humanisty Jana Aventinusa w Annales Boiorum, spisanych około 1517-1521 i wydanych w 1554 roku — blisko trzysta lat po synodzie, w epoce reformacji. Pewny jest konflikt Eberharda z papiestwem i jego ekskomunika w 1245 roku. Treść mowy przytaczamy więc wyłącznie jako przekaz Aventinusa, nie jako zapis z 1241 roku.

Ten epizod ma też drugą stronę. Etykieta antychrysta krążyła wtedy w obie strony: kancelaria Grzegorza IX w 1239 roku przedstawiała samego Fryderyka II jako bestię wychodzącą z morza (Ap 13,1). Zanim słowo stało się tezą egzegetyczną, było orężem w sporze o władzę. Trzeba o tym pamiętać przy każdym kolejnym utożsamieniu.

Oksford, ok. 1378-1384: Wiklif i traktat o Chrystusie i jego przeciwniku

Pierwsze w miarę systematyczne złożenie daje Jan Wiklif. W pismach z lat ok. 1378-1384, m.in. w traktacie O Chrystusie i jego przeciwniku antychryście (De Christo et suo adversario Antichristo), stosuje zapowiedzi antychrysta do papieża, a mały róg z 7. rozdziału Daniela czyta jako papiestwo. Tło jest istotne: w 1378 roku zaczęła się wielka schizma zachodnia i przez dekady dwóch, a potem trzech papieży wzajemnie się wyklinało. Historię samego róga z Dn 7,25, z frazą aramejską i zestawieniem, kto czego uczył, opisuje osobno tekst mały róg z Daniela 7,25 — historia interpretacji.

Za Wiklifem poszedł Jan Hus, a obu tych ludzi i ich los — od Oksfordu do stosu w Konstancji — przedstawia tekst Jan Hus, Wiklif i Tyndale. Przed Wiklifem pełnej identyfikacji z Dn 7 raczej brak. Stąd zarzut strony katolickiej, że „przez 1300 lat nikt tak nie uczył”. Zarzut jest w połowie trafny: identyfikacja z papiestwem jest późna. Schemat, w który ją wstawiono, jest jednak z II wieku.

1520-1561: wspólny rdzeń reformatorów i uczciwe różnice między nimi

W XVI wieku jedno zdanie łączy wszystkich głównych reformatorów: papiestwo to antychryst, człowiek grzechu z 2 Tes 2. Marcin Luter mówi tak od 1520 roku, a w Artykułach szmalkaldzkich (II,IV, 1537) pisze, że papież jest „prawdziwym antychrystem” (der rechte Endechrist). Filip Melanchton rozwija to w Traktacie o władzy i prymacie papieża (1537). Podobnie mówią William Tyndale, Thomas Cranmer, John Knox i John Foxe. Jak daleko sięgnęła reformacja Lutra, a czego nie ruszyła, pokazujemy w tekście Marcin Luter i 95 tez.

Kluczowy ruch interpretacyjny dotyczył słów „zasiądzie w świątyni Boga jako Bóg” (2 Tes 2,4). Reformatorzy nie czytali świątyni jako budynku w Jerozolimie, lecz jako kościół: człowiek grzechu nie atakuje wspólnoty z zewnątrz, tylko rządzi nią od środka. Kalwin w Institutio (IV,7,25) argumentuje właśnie tak — królestwo antychrysta ma być wewnątrz kościoła. Odczytanie Tertuliana też dawało się wpasować: powstrzymującym było cesarstwo, a gdy zachodni Rzym upadł, w powstałą próżnię wszedł biskup Rzymu. Historycystom ta sekwencja pasowała idealnie; czy pasowała Pawłowi, tego z tekstu nie da się wykazać.

Przy Księdze Daniela reformatorzy jednak się rozchodzą, i tę część polemiści chętnie pomijają z obu stron:

• Luter w pismach z lat 1529-1530, w cieniu tureckiego oblężenia Wiednia, odnosił mały róg z Dn 7 do Turka, a papiestwo widział głównie w Dn 11,36-39 i w 2 Tes 2. Mawiał, że antychryst to „papież i Turek razem — duchem papież, ciałem Turek”.
• Jan Kalwin w komentarzu do Daniela (1561) odnosi mały róg z Dn 7 do Juliusza Cezara i cesarzy rzymskich, nie do papiestwa — choć papieża nazywa antychrystem z 2 Tes 2 (Institutio IV,7,25).
• Utożsamienie małego rogu z papiestwem uczynili standardem Wiklif, a po nim zwłaszcza tradycja angielska i purytańska.

Od Biblii genewskiej (1560) do konfesji westminsterskiej (1646) i Newtona (1733)

W kolejnym stuleciu teza przestaje być polemiką, a staje się zapisem wyznaniowym. Marginalia Biblii genewskiej (1560), czytanej przez pokolenia Anglików i Szkotów, objaśniają 2 Tes 2 i Apokalipsę w duchu tej identyfikacji. Szczytowy punkt to konfesja westminsterska (1646), rozdział XXV, punkt 6: papież rzymski „jest owym antychrystem, człowiekiem grzechu i synem zatracenia”. Zdanie z listu Pawła trafiło do wyznania wiary jako definicja.

Tę linię kontynuują uczeni, nie tylko kaznodzieje. Isaac Newton w wydanych pośmiertnie Observations upon the Prophecies of Daniel (1733, rozdz. VII-VIII) widzi w jedenastym rogu czwartej bestii Kościół rzymski jako władzę polityczno-religijną. Podobnie Joseph Mede, Thomas Newton i Edward Bishop Elliott (Horae Apocalypticae). John Wesley w swoich notach do 2 Tes 2, za Johannem Albrechtem Bengelem, również wskazuje Rzym.

Strona katolicka odpowiedziała nie tylko polemiką, ale innymi modelami czytania proroctw. Jezuita Francisco Ribera (komentarz do Apokalipsy, ok. 1590) przesunął antychrysta w przyszłość, tuż przed koniec świata, a Luis de Alcázar (1614) w przeszłość, w czasy pogańskiego Rzymu. Te dwie propozycje uchodzą za wczesne postacie odczytań nazywanych dziś futurystycznym i preterystycznym. Dyskusja o tym, czy wielkie odstępstwo jest jeszcze przed nami, wraca w tekście czy przed końcem nastąpi wielkie odstępstwo. W nauce współczesnej utożsamienie człowieka grzechu z papiestwem jest sporne; jako fakt historyczny pewne jest natomiast, że przez mniej więcej trzy stulecia było ono wspólnym stanowiskiem protestantyzmu.

Czego nie powtarzamy

„Wszyscy reformatorzy uczyli, że mały róg z Daniela to papiestwo.” Nieprawda, i jeden cytat z komentarza Kalwina rozbija taki artykuł. Rzetelnie: wszyscy główni reformatorzy utożsamiali papiestwo z antychrystem i człowiekiem grzechu z 2 Tes 2; mały róg z Dn 7 odnosili do papiestwa Wiklif i zwłaszcza tradycja angielska, Luter miejscami do Turka, Kalwin do cesarzy rzymskich.

„Eberhard z Salzburga wygłosił w 1241 roku proroczą mowę o papieżu jako małym rogu.” Pewne są konflikt z papiestwem i ekskomunika z 1245 roku. Rozbudowana mowa jest znana z przekazu Aventinusa, spisanego prawie trzy stulecia później. Można ją przywołać tylko z tym zastrzeżeniem.

„Już Ojcowie Kościoła widzieli w człowieku grzechu biskupa Rzymu.” Nie widzieli. Ireneusz, Hipolit i Tertulian widzieli w Rzymie cesarskim przeszkodę, a w antychryście przyszłą osobę. Rzetelnie można powiedzieć tyle, że ich schemat (Rzym, rozpad na dziesięć, róg wśród nich) przejęli późniejsi interpretatorzy.

„Przez 1300 lat nikt tak nie czytał, więc to wymysł reformacji.” W połowie prawda. Identyfikacja z papiestwem pojawia się w XIII-XIV wieku u dysydentów, w XVI wieku staje się standardem. Schemat, w który ją wpisano, pochodzi jednak z II wieku, a etykiety antychrysta używały w średniowieczu obie strony sporów o władzę.

„Wiadomo, kim jest katechon.” Nie wiadomo — ani przy odczytaniu „cesarstwo”, ani „Duch”, ani przy żadnym nowszym. Paweł odwołuje się do ustnego pouczenia, którego nie znamy, a Augustyn uczciwie napisał, że nie wie. Można powiedzieć: najstarsze i najszerzej poświadczone odczytanie to Cesarstwo Rzymskie.

Co na to Pismo

Sam tekst opisuje człowieka grzechu kategoriami religijnymi, nie politycznymi — przez stosunek do Boga i do miejsca czci:

Niech was nikt w żaden sposób nie zwodzi. Ten dzień bowiem nie nadejdzie, dopóki najpierw nie przyjdzie odstępstwo i nie objawi się człowiek grzechu, syn zatracenia; Który się sprzeciwia i wynosi ponad wszystko, co się nazywa Bogiem lub co jest przedmiotem czci, tak że zasiądzie w świątyni Boga jako Bóg, podając się za Boga.

2 Tes 2,3-4 (UBG)

Jan dodaje rzecz, o której historia identyfikacji często zapomina: antychryst nie jest tylko jedną postacią przyszłości, lecz nurtem, który wychodzi ze środka wspólnoty. Szerzej o tym w tekście kim jest antychryst, a o całym zespole zapowiedzi — w mapie zapowiedzi odstępstwa.

Dzieci, to już ostatnia godzina i jak słyszeliście, że antychryst ma przyjść, tak teraz pojawiło się wielu antychrystów. Stąd wiemy, że jest już ostatnia godzina. Wyszli spośród nas, ale nie byli z nas. Gdyby bowiem byli z nas, zostaliby z nami. Lecz wyszli spośród nas, aby się okazało, że nie wszyscy są z nas.

1 J 2,18-19 (UBG)

Wreszcie metoda. Niedaleko Tesaloniki, w Berei, ludzie słuchali tego samego Pawła i sprawdzali go w Pismach:

Ci byli szlachetniejsi od tych w Tesalonice, gdyż przyjęli słowo Boże z całą gotowością i codziennie badali Pisma, czy tak się sprawy mają.

Dz 17,11 (UBG)

Historia katechonu to przede wszystkim historia ludzi, którzy próbowali odtworzyć jedną rozmowę Pawła z Tesaloniczanami. Jedni robili to ostrożnie, inni z pewnością godną wyznania wiary. Nie kpimy z żadnej z tych prób. Pokazujemy, kiedy powstały i na czym się opierały, a ocenę zostawiamy czytelnikowi, który — jak Berejczycy — sam sięgnie do tekstu.