Jedenasty rozdział Daniela jest najdłuższym ciągiem szczegółów w całej księdze: sojusze, małżeństwa polityczne, wyprawy w obie strony, zdrady, powroty. Nie ma tu zwierząt ani metali. Jest za to problem, którego nie da się obejść — pierwsza część rozdziału zgadza się z tym, co wiemy o dziejach królestw powstałych po rozpadzie państwa opisanego na jego początku, a część ostatnia nie zgadza się z niczym, co wtedy zaszło.
Punkt wyjścia, który tekst nazywa sam
A teraz oznajmię ci prawdę: Oto jeszcze trzej królowie będą panować w Persji, potem czwarty wzbogaci się o wiele bardziej niż wszyscy, a gdy się umocni w swoich bogactwach, podburzy wszystkich przeciw królestwu Grecji. I powstanie potężny król, który będzie sprawował wielką władzę, i będzie czynił według swojej woli. A gdy on się umocni, jego królestwo zostanie pokruszone i rozdzielone na cztery strony świata, ale nie między jego potomków i nie według władzy, jaką sprawował. Jego królestwo bowiem zostanie wykorzenione, a dostanie się innym, ale nie tym.
Dn 11,2-4
Rozdział zaczyna od Persji i Grecji — obie nazwane wprost — oraz od potężnego króla, którego państwo rozpada się na cztery strony i nie przechodzi na potomków. To samo, co w rozdziale ósmym mówił anioł o koźle i czterech rogach. Dalej nazwy się kończą i pojawiają się tylko kierunki: północ i południe.
Wtedy umocni się król południa oraz jeden z jego książąt. Ten będzie mocniejszy od niego i będzie panować, a jego władza będzie władzą rozległą. Lecz po upływie kilku lat połączą się, bo córka króla południa przybędzie do króla północy, aby zawrzeć przymierze. Ona jednak nie otrzyma siły ramienia ani on nie ostoi się ze swoim ramieniem. Ale zostanie ona wydana, a z nią ci, którzy ją sprowadzili, jej syn oraz ten, co ją umacniał w tych czasach.
Dn 11,5-6
Od tego miejsca tekst opowiada o dwóch liniach władzy i o próbach ich połączenia przez małżeństwo. Komentatorzy od stuleci dopasowują kolejne wersety do konkretnych władców epoki hellenistycznej i robią to z dużą pewnością siebie. Warto pamiętać, że tekst nie wymienia żadnego z nich, więc i my nie wymienimy.
I powstanie na jego miejsce taki, który roześle poborców w chwale królestwa. Ale po niewielu dniach zostanie zniszczony, lecz nie w gniewie ani nie w bitwie. Potem powstanie na jego miejsce człowiek godny pogardy, któremu nie dadzą godności królestwa. Przyjdzie jednak w pokoju i zdobędzie królestwo pochlebstwem.
Dn 11,20-21
Charakterystyka jest ostra: ktoś zostaje zniszczony nie w bitwie, a jego następca zdobywa królestwo pochlebstwem, choć nie miał do niego prawa. To opis metody sprawowania władzy, nie metryka.
Uderzenie w przymierze
W czasie wyznaczonym wróci i skieruje się na południe, ale nie powiedzie mu się tak jak za pierwszym i drugim razem. Przeciwko niemu bowiem wyruszą okręty z Kittim, będzie przygnębiony, wróci i rozgniewa się na święte przymierze; tak będzie działał. I znowu wróci, i zawrze porozumienie z tymi, którzy opuścili święte przymierze. A powstaną przez niego wojska, które zbezczeszczą świątynię-twierdzę i zniosą codzienną ofiarę, a postawią obrzydliwość spustoszenia.
Dn 11,29-31
Tu rozdział przestaje być kroniką wojen, a staje się opisem konfliktu religijnego. Pada zwrot znany z dwóch innych miejsc księgi: zniesiona codzienna ofiara i postawiona obrzydliwość spustoszenia. Sprzymierzeńcami najeźdźcy zostają ci, którzy sami opuścili święte przymierze — to element, który łatwo przeoczyć, a jest w tekście.
A tych, którzy będą postępować niegodziwie przeciwko przymierzu, splugawi pochlebstwem. Ale lud znający swego Boga umocni się i będzie działać. A rozumni wśród ludu będą nauczać wielu, ale będą padać od miecza, od ognia, od niewoli i od łupu przez wiele dni. Gdy padną, będą mieli niewielką pomoc i wielu przyłączy się do nich pochlebstwem. Spośród tych rozumnych niektórzy padną, aby byli doświadczeni, oczyszczeni i wybieleni aż do czasu ostatecznego, bo to jeszcze potrwa aż do czasu wyznaczonego.
Dn 11,32-35
Odpowiedzią nie jest powstanie zbrojne, lecz nauczanie i wytrwałość, opłacone stratami. Zdanie o oczyszczeniu i wybieleniu aż do czasu ostatecznego rozciąga perspektywę daleko poza opisywane wydarzenia — i właśnie ono jest zawiasem całego sporu o ten rozdział.
Część, która nie ma odpowiednika w historii
A król uczyni według swojej woli, wyniesie się i wywyższy się ponad każdego boga; będzie mówić dziwne rzeczy przeciwko Bogu bogów i poszczęści mu się, aż dokona się gniew. To bowiem, co zostało postanowione, dokona się. Nie będzie miał względu ani na boga swoich ojców, ani na pożądanie kobiet, ani na żadnego boga, gdyż wyniesie się ponad wszystko. Zamiast tego będzie czcił boga twierdz; boga, którego nie znali jego ojcowie, będzie czcił złotem, srebrem i drogocennymi kamieniami, i kosztownościami. Tak postąpi w twierdzach obcego boga, a którego uzna i obdarzy sławą. I sprawi, że będą panowali nad wieloma, i rozdzieli im ziemię jako zapłatę.
Dn 11,36-39
Król z tych wersetów wynosi się ponad każdego boga i czci boga twierdz, którego nie znali jego ojcowie. Opis jest religijny i skrajny, bez odniesienia do konkretnej dynastii.
A pod koniec czasu będzie z nim walczył król południa; ale król północy uderzy na niego jak burza z rydwanami, jeźdźcami i licznymi okrętami, wtargnie do krajów, zaleje je i przejdzie. Potem wkroczy do pięknej ziemi i wiele krajów padnie. Te jednak ujdą z jego rąk: Edom, Moab i pierwsi z synów Ammona. Wyciągnie swą rękę po kraje, a ziemia Egiptu nie zdoła mu ujść. Opanuje skarby złota i srebra oraz wszystkie kosztowności Egiptu, a Libijczycy i Etiopczycy pójdą za nim. Ale wieści ze wschodu i z północy przestraszą go. Dlatego wyruszy z wielkim gniewem, aby wielu wygubić i wytępić. I rozbije namioty swego pałacu między morzami na pięknej górze świętej; ale jego koniec przyjdzie na niego i nikt mu nie pomoże.
Dn 11,40-45
Zakończenie mówi o kampanii, w której trzy ludy uchodzą z ręki najeźdźcy, Egipt nie uchodzi, a koniec przychodzi między morzami na świętej górze, bez niczyjej pomocy. Nikt nie wskazał wydarzenia z epoki hellenistycznej, które pasowałoby do tego opisu w całości — i to jest twardy fakt, niezależnie od tego, jak kto rozstrzyga spór o datę powstania księgi.
A dzięki jego pomyślności poszczęści mu się podstęp w jego ręku, będzie się wynosił w swoim sercu i w czasie pokoju zniszczy wielu. Ponadto powstanie przeciw Księciu książąt, lecz bez udziału ręki ludzkiej zostanie skruszony.
Dn 8,25
Podobne zdanie pada w rozdziale ósmym: przeciwnik zostaje skruszony bez udziału ręki ludzkiej. Powtórzenie sugeruje, że oba miejsca opisują ten sam typ końca, choć niekoniecznie ten sam moment.
Cztery teksty, które nie pozwalają zamknąć sprawy
Który się sprzeciwia i wynosi ponad wszystko, co się nazywa Bogiem lub co jest przedmiotem czci, tak że zasiądzie w świątyni Boga jako Bóg, podając się za Boga.
2 Tes 2,4
Paweł używa języka bardzo bliskiego wersetowi o królu wynoszącym się ponad wszystko. Jeśli pisze o tej samej postaci, to zakończenie Daniela 11 jest przyszłe wobec listu; jeśli o innej, podobieństwo słownictwa wymaga wyjaśnienia.
Będzie mówił słowa przeciw Najwyższemu i wytracał świętych Najwyższego; będzie zamierzał zmienić czasy i prawa, gdyż będą wydane w jego ręce aż do czasu, czasów i połowy czasu.
Dn 7,25
Róg z rozdziału siódmego również mówi przeciw Najwyższemu i również ma wyznaczony czas. Czy to ta sama figura co król z rozdziału jedenastego? Księga nie mówi. Wielu czytelników łączy je odruchowo, nie zauważając, że wykonało krok interpretacyjny.
I dano jej paszczę mówiącą rzeczy wielkie i bluźnierstwa. Dano jej też moc, aby działała przez czterdzieści dwa miesiące.
Ap 13,5
Jan podaje własną miarę czasu dla bluźnierczej mowy. Trzy różne teksty, trzy różne jednostki, jeden powtarzalny wzorzec zachowania — to wszystko, co da się odpowiedzialnie stwierdzić.
Gdy więc zobaczycie obrzydliwość spustoszenia, o której mówił prorok Daniel, stojącą w miejscu świętym (kto czyta, niech rozumie);
Mt 24,15
Jeszua odsyła do Daniela w sprawie obrzydliwości spustoszenia, ale nie mówi, do którego z trzech miejsc. Kto zakłada, że chodzi właśnie o rozdział jedenasty, powinien zaznaczyć, że wybiera. Pismo tej sprawy nie zamyka.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim są król północy i król południa — tekst podaje wyłącznie kierunki. Nie wiemy, gdzie kończy się część opisująca dawne wydarzenia, a zaczyna zapowiedź czasu ostatecznego; granicę wyznacza czytelnik, nie rozdział. Nie wiemy, czym jest bóg twierdz i czy chodzi o bóstwo, czy o samą potęgę. Nie wiemy, czy król z wersetu trzydziestego szóstego to ta sama osoba, co ta z wcześniejszych scen. Nie wiemy wreszcie, kiedy to wszystko następuje — rozdział podaje kolejność zdarzeń, a nie ich kalendarz.
Zobacz też: Ofiara (korban) · Przymierze (brit) · Jeszua (Jezus) · Paweł — znaczenie imienia
