Drugi rozdział Księgi Daniela należy do nielicznych proroctw, które podają własną wykładnię. Król widzi posąg złożony z czterech metali, kamień uderza w jego stopy, a Daniel nie tylko odtwarza sen, lecz także go tłumaczy. Kłopot zaczyna się dokładnie tam, gdzie kończy się tłumaczenie podane w tekście, a zaczyna nasze dopowiadanie.
Widzenie i jego własny klucz
Ty, królu, miałeś takie widzenie: Oto posąg wielki; ten wielki posąg o nadzwyczajnym blasku stał przed tobą, a jego wygląd był straszny. Głowa tego posągu wykonana była z czystego złota, jego piersi i ramiona – ze srebra, jego brzuch i biodra – z brązu; Jego golenie – z żelaza, jego stopy – częściowo z żelaza, częściowo z gliny. Patrzyłeś na to, aż został odcięty kamień bez pomocy rąk, i uderzył posąg w jego stopy z żelaza i gliny, i skruszył je. Wtedy zostały skruszone razem: żelazo, glina, brąz, srebro i złoto i stały się jak plewy na klepisku w lecie; i wiatr niósł je tak, że nie znaleziono ich w żadnym miejscu. Kamień zaś, który uderzył w posąg, stał się wielką górą i napełnił całą ziemię.
Dn 2,31-35
Opis idzie od góry ku dołowi: złoto, srebro, brąz, żelazo, wreszcie stopy z żelaza zmieszanego z gliną. Ruch w samym widzeniu biegnie odwrotnie — uderzenie pada w stopy, a rozsypuje się cała konstrukcja naraz. To istotne przy czytaniu: metale nie znikają kolejno, jeden po drugim, lecz zostają skruszone razem, na końcu.
Jedyna identyfikacja podana w tekście
Taki jest sen. Jego znaczenie też wypowiemy przed królem; Ty, królu, jesteś królem królów, bo tobie Bóg nieba dał królestwo, moc, potęgę i sławę. I dał w twoją rękę wszystko to, gdzie mieszkają synowie ludzi, zwierzęta polne i ptactwo niebieskie, i ustanowił cię panem nad tym wszystkim. Ty jesteś tą głową ze złota.
Dn 2,36-38
Daniel nazywa tylko jedno królestwo — to, które stoi przed nim. Zdanie „Ty jesteś tą głową ze złota” pada wobec konkretnego króla i dalej takich zdań już nie ma. Kolejne królestwa zostają opisane przez cechy, nigdy przez imię.
Ale po tobie powstanie inne królestwo, mniejsze od twojego, a potem trzecie królestwo z brązu, które będzie panować nad całą ziemią. Czwarte królestwo będzie mocne jak żelazo, bo jak żelazo kruszy i miażdży wszystko, jak żelazo łamie wszystko, tak i ono połamie i pokruszy wszystko.
Dn 2,39-40
A że widziałeś stopy i palce częściowo z gliny garncarskiej, a częściowo z żelaza – oznacza to, że królestwo będzie podzielone. Będzie w nim nieco siły żelaza, tak jak widziałeś żelazo zmieszane z mulistą gliną; A palce stóp częściowo z żelaza a częściowo z gliny znaczą, że królestwo będzie częściowo silne, a częściowo kruche. A że widziałeś żelazo zmieszane z mulistą gliną, oznacza to, że się zmieszają ze sobą ludzie, ale nie będzie się trzymał jeden drugiego, tak jak żelaza nie można zmieszać z gliną.
Dn 2,41-43
Srebro jest mniejsze, brąz panuje szeroko, żelazo kruszy, a stopy są mieszaniną siły i kruchości, która się nie spaja. Tyle mamy z tekstu. Wszystko, co dopisujemy do tych metali — nazwy mocarstw, ich granice, ich koniec — jest wnioskiem z historii, a nie zdaniem Daniela. Wniosek bywa rozsądny, ale trzeba go oznaczać jako wniosek, inaczej po cichu awansuje na objawienie. Rozdział siódmy dokłada do tego jedną regułę ogólną.
Te wielkie bestie, w liczbie czterech, to czterej królowie, którzy powstaną z ziemi.
Dn 7,17
Symbole z tej samej księgi oznaczają więc królestwa i królów, a nie idee, prądy myślowe czy epoki kultury. To zawęża pole dowolności, ale go nie zamyka.
Kamień, który przychodzi spoza posągu
Ale w dniach tych królów Bóg nieba wzbudzi królestwo, które nigdy nie będzie zniszczone. To królestwo nie przejdzie na inny lud, ale połamie i zniszczy wszystkie te królestwa, samo zaś będzie trwać na wieki. To, że widziałeś, jak kamień został odcięty z góry bez pomocy rąk i skruszył żelazo, brąz, glinę, srebro i złoto, oznacza, że wielki Bóg oznajmił królowi, co nastąpi potem. Sen jest prawdziwy i jego znaczenie pewne.
Dn 2,44-45
Kamień jest jedynym elementem widzenia, który nie należy do figury. Zostaje odcięty „bez pomocy rąk”, uderza, a potem rośnie, aż napełnia ziemię. Obietnica jest podwójna: kres tego, co ludzkie, i trwałość tego, co Boże. Zwrot „To królestwo nie przejdzie na inny lud” brzmi jak zamknięcie sprawy dziedziczenia władzy. Sam obraz kamienia nie pojawia się u Daniela po raz pierwszy.
Kamień, który odrzucili budujący, stał się kamieniem węgielnym.
Ps 118,22
Dlatego tak powiedział Pan Bóg: Oto kładę jako grunt na Syjonie kamień, kamień wypróbowany, węgielny, drogocenny, utwierdzony fundament. Kto uwierzy, nie pospieszy się.
Iz 28,16
W obu miejscach kamień jest odrzucany albo kładziony jako fundament — nie jest pociskiem. Nowe Przymierze odnosi te słowa do Mesjasza, więc czytelnik ma prawo zestawić je z Danielem. Zestawienia dokonuje jednak czytelnik, nie prorok, i warto to powiedzieć wprost.
Teksty, które nie układają się gładko
Cztery fragmenty stawiają obraz kamienia pod pytaniem. Nie unieważniają go, ale nie dają się w niego wcisnąć bez reszty.
Zapytany zaś przez faryzeuszy, kiedy przyjdzie królestwo Boże, odpowiedział im: Królestwo Boże nie przyjdzie dostrzegalnie. I nie powiedzą: Oto tu, albo: Oto tam jest. Królestwo Boże bowiem jest wewnątrz was.
Łk 17,20-21
Jeśli królestwo nie przychodzi dostrzegalnie, to jak pogodzić to z kamieniem, który na oczach świata kruszy posąg i wypełnia ziemię? Jedni czytają oba opisy jako dwa etapy, inni jako dwa aspekty tej samej rzeczywistości. Pismo nie rozstrzyga tego za nas.
Jezus odpowiedział: Moje królestwo nie jest z tego świata. Gdyby moje królestwo było z tego świata, to moi słudzy walczyliby, abym nie został wydany Żydom. Teraz jednak moje królestwo nie jest stąd.
J 18,36
Mesjasz mówi o swoim królestwie, że nie jest stąd — a Daniel opisuje królestwo, które fizycznie zastępuje królestwa ziemi. Kto twierdzi, że u Daniela chodzi wyłącznie o rzeczywistość wewnętrzną, musi wyjaśnić skruszone metale; kto twierdzi, że wyłącznie o politykę, musi wyjaśnić słowa Jeszui.
A kto upadnie na ten kamień, rozbije się, na kogo zaś on upadnie, zmiażdży go.
Mt 21,44
Tutaj kamień działa dwojako: można się o niego rozbić albo można zostać przez niego zmiażdżonym. To ten sam motyw co u Daniela, lecz przeniesiony na pojedynczego człowieka, nie na imperium. Skala obrazu jest więc ruchoma.
I zatrąbił siódmy anioł, i odezwały się donośne głosy w niebie mówiące: Królestwa świata stały się królestwami naszego Pana i jego Chrystusa i będzie królować na wieki wieków.
Ap 11,15
Ostatni tekst mówi o przejęciu królestw świata w czasie przyszłym wobec Jana. Jeśli kamień uderzył już dawno, to dlaczego to ogłoszenie wciąż jest zapowiedzią? Jeśli zaś uderzenie jest przyszłe, co robić ze zdaniem o królestwie obecnym pośród ludzi? Uczciwa odpowiedź brzmi: Pismo tego napięcia nie zamyka, a każdy schemat, który je zamyka, robi to własnym kosztem.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jakie królestwa kryją się pod srebrem, brązem i żelazem — tekst ich nie nazywa. Nie wiemy, ilu władców obejmuje zwrot o dniach tych królów ani czy stopy oznaczają jedno państwo, czy zbiór państw. Nie wiemy, czy zmieszanie żelaza z gliną mówi o sojuszach, o małżeństwach dynastycznych, czy o czymś jeszcze innym; tekst podaje tylko skutek, czyli brak spójności. Nie wiemy, kiedy kamień uderza, i nie wiemy, czy uderzenie jest jednym wydarzeniem, czy procesem. Daniel podaje pewność co do wyniku i milczy co do kalendarza — i tak trzeba to zostawić.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Nowe przymierze · Daniel — znaczenie imienia
