2 List do Koryntian — streszczenie, bohaterowie i przesłanie

2 List do Koryntian to list apostoła Pawła do zboru w Koryncie, napisany z Macedonii niedługo po Pierwszym Liście do Koryntian. W jednym zdaniu: Paweł, pocieszony wieścią od Tytusa, że zbór przyjął jego surowe napomnienie, tłumaczy, na czym polega służba nowego przymierza, prosi o dokończenie zbiórki dla ubogich wierzących w Jerozolimie i ostro rozprawia się z przybyszami, którzy podważali jego apostolstwo. To najbardziej osobisty z jego listów: pełen łez, ironii i wyznań o własnej słabości.

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Paweł i Tymoteusz piszą do zboru w Koryncie i do wierzących w całej Achai; apostoł błogosławi Boga za ocalenie ze śmiertelnego niebezpieczeństwa w Azji i wyjaśnia, że nie przyjechał zgodnie z zapowiedzią, bo chciał oszczędzić Koryntianom kolejnej bolesnej wizyty, a zamiast niej napisał list we łzach.
2. W długim wywodzie broni swojej służby: Koryntianie są jego listem polecającym, napisanym Duchem na sercach, a posługa nowego przymierza przewyższa chwałą tę wyrytą na kamieniach, choć jej głosiciele są kruchymi glinianymi naczyniami, które noszą w ciele umieranie Jeszui (Jezusa).
3. Nadzieją apostoła jest ciało od Boga, w które wierzący zostaną przyodziani, a jego zadaniem poselstwo pojednania: Bóg w Mesjaszu jedna świat ze sobą, więc Koryntianie mają nie przyjmować łaski na próżno i odłączyć się od bałwochwalstwa.
4. Tytus przynosi do Macedonii wieść o skrusze zboru, a uradowany Paweł prosi o dokończenie zbiórki dla świętych w Jerozolimie, stawiając za wzór hojność ubogich Macedończyków i Mesjasza, który dla nich stał się ubogi.
5. W ostatnich czterech rozdziałach ton się zmienia: w ironicznej mowie głupca Paweł zestawia się z fałszywymi apostołami, wylicza swoje cierpienia, opowiada o porwaniu do trzeciego nieba i o cierniu dla ciała, a przed trzecim przyjazdem wzywa zbór, by sam siebie zbadał.

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

Pociecha i list pisany we łzach — rozdziały 1–2

Rozdział 1 — Po pozdrowieniu od Pawła i Tymoteusza apostoł błogosławi Boga, który pociesza w każdym utrapieniu, i opowiada o ucisku w Azji tak ciężkim, że nosił w sobie „wyrok śmierci” (2 Kor 1,9). Potem odpiera zarzut lekkomyślności: zmienił plan podróży nie z chwiejności, lecz po to, by oszczędzić Koryntian (2 Kor 1,23).

Rozdział 2 — Paweł postanowił nie przychodzić „znowu w smutku” (2 Kor 2,1), dlatego pisał do nich „wśród wielu łez” (2 Kor 2,4), a teraz prosi, by zbór przebaczył ukaranemu winowajcy i przywrócił go do wspólnoty. Rozdział kończy się wspomnieniem z Troady, gdzie apostoł nie zastał Tytusa, i dziękczynieniem za zwycięstwo w Mesjaszu, które otwiera długą obronę jego służby.

Służba nowego przymierza — rozdziały 3–7

Rozdział 3 — Paweł nie potrzebuje listów polecających, bo sami Koryntianie są listem Mesjasza, napisanym Duchem Boga żywego „nie na tablicach kamiennych, lecz na żywych tablicach serc” (2 Kor 3,3). Zestawia chwałę na twarzy Mojżesza, zakrywaną zasłoną, z trwałą chwałą posługi Ducha; zasłonę z serca zdejmuje dopiero nawrócenie do Pana (2 Kor 3,16).

Rozdział 4 — Ewangelia pozostaje zakryta dla tych, którym „bóg tego świata zaślepił umysły” (2 Kor 4,4), a jej głosiciele noszą ten skarb „w naczyniach glinianych” (2 Kor 4,7). Są uciskani, prześladowani i powalani, lecz nie zgładzeni, bo patrzą na to, co niewidzialne i wieczne.

Rozdział 5 — Ziemski namiot ciała zostanie zastąpiony domem od Boga, a apostoł pragnie nie tyle wyjść z ciała, ile zostać przyodzianym (2 Kor 5,4). Każdy stanie przed trybunałem Mesjasza; kto jest w Mesjaszu, jest nowym stworzeniem, a apostołowie są posłami, którzy proszą: „Pojednajcie się z Bogiem” (2 Kor 5,20).

Rozdział 6 — Paweł ogłasza, że „teraz dzień zbawienia” (2 Kor 6,2), wylicza chłosty, więzienia, nieprzespane noce i paradoksy swojej służby, a potem prosi Koryntian, by otworzyli przed nim serca. Wzywa ich, by nie wchodzili w „nierówne jarzmo” (2 Kor 6,14) z niewierzącymi, bo są świątynią Boga żywego.

Rozdział 7 — Po wezwaniu do oczyszczenia się apostoł wraca do przerwanej opowieści: w Macedonii Bóg pocieszył go przybyciem Tytusa. Surowy list zasmucił zbór, ale był to smutek, który prowadzi do pokuty, a nie do śmierci (2 Kor 7,10).

Zbiórka dla świętych w Jerozolimie — rozdziały 8–9

Rozdział 8 — Zbory Macedonii, same w skrajnym ubóstwie, dały na zbiórkę ponad swoje możliwości; Paweł przypomina, że Mesjasz „będąc bogatym, dla was stał się ubogim” (2 Kor 8,9), i tłumaczy zasadę równości na przykładzie manny. Poleca Tytusa i dwóch braci, którzy mają uczciwie przeprowadzić zbiórkę.

Rozdział 9 — Paweł prosi, by dar Achai był gotowy, zanim przybędą z nim Macedończycy, i przypomina prawo siewu: kto sieje skąpo, ten skąpo zbiera. Dawanie ma być dobrowolne, bo „radosnego dawcę Bóg miłuje” (2 Kor 9,7), a jego owocem będzie dziękczynienie wierzących w Jerozolimie.

Obrona apostolstwa — rozdziały 10–13

Rozdział 10 — Na zarzut, że jego listy są mocne, a on sam osobiście słaby (2 Kor 10,10), Paweł odpowiada, że jego oręż nie jest cielesny i zniewala „wszelką myśl do posłuszeństwa Chrystusowi” (2 Kor 10,5). Nie wchodzi na cudzy teren i przypomina, że chlubić się można tylko w Panu.

Rozdział 11 — Zaczyna się mowa głupca: Paweł boi się, że zbór da się zwieść jak Ewa, i nazywa przybyszów fałszywymi apostołami, bo i szatan udaje anioła światłości. Potem wylicza, co przeszedł: pięć razy chłostę od Żydów, trzy razy bicie rózgami, kamienowanie, trzy rozbicia statku i ucieczkę z Damaszku w koszu spuszczonym przez mur.

Rozdział 12 — Paweł opowiada o człowieku, który przed czternastu laty został porwany do trzeciego nieba i do raju, a zaraz potem o cierniu dla ciała, o którego usunięcie trzy razy prosił Pana; w odpowiedzi usłyszał: „Wystarczy ci moja łaska” (2 Kor 12,9). Zapowiada trzeci przyjazd i obawia się, że zastanie w zborze spory i niepokutujący grzech.

Rozdział 13 — Przed trzecią wizytą Paweł zapowiada, że każdą sprawę rozstrzygnie zeznanie dwóch albo trzech świadków, i wzywa: „Badajcie samych siebie, czy jesteście w wierze” (2 Kor 13,5). List kończy się pozdrowieniem świętym pocałunkiem i błogosławieństwem (2 Kor 13,14).

Autor, adresaci i okoliczności

Nadawcą jest Paweł z Tarsu, który przedstawia się w pierwszym zdaniu i jeszcze raz w środku listu (2 Kor 1,1; 2 Kor 10,1). Pozdrowienie współpodpisuje Tymoteusz, który razem z Pawłem i Sylwanem głosił ewangelię w Koryncie (2 Kor 1,19); Sylwana zwykle utożsamia się z Sylasem z Dz 18,5. Najważniejszą postacią drugiego planu jest Tytus: Grek, którego nie zmuszono do obrzezania (Ga 2,3), zaufany posłaniec Pawła, obecny w ośmiu wersetach listu, od Troady (2 Kor 2,13) po zbiórkę (2 Kor 8,23). Do niego skierowany jest osobny List do Tytusa.

Adresatem jest zbór w Koryncie razem ze świętymi w całej Achai, rzymskiej prowincji na południu Grecji (2 Kor 1,1). Paweł założył tę wspólnotę podczas półtorarocznego pobytu w mieście (Dz 18,1-11). Z samych listów wynika, że pisał do niej co najmniej cztery razy: list wcześniejszy od kanonicznego pierwszego (1 Kor 5,9), 1 List do Koryntian wysłany z Efezu (1 Kor 16,8), list pisany we łzach (2 Kor 2,4) i ten, który czytamy jako drugi.

Między pierwszym a drugim listem stosunki się zepsuły. Paweł odbył w Koryncie bolesną wizytę, bo pisze o przyjściu „znowu w smutku” i o obecności „za drugim razem” (2 Kor 2,1; 2 Kor 13,2). Ktoś wtedy zranił apostoła i cały zbór. Dawna tradycja utożsamiała winowajcę z kazirodcą z 1 Kor 5 (serwis omawia tamten przypadek w artykule o wydaniu człowieka szatanowi), ale sam tekst mówi tylko o kimś, kto „wyrządził krzywdę” (2 Kor 7,12). Paweł wysłał list we łzach, czekał na Tytusa w Troadzie, a nie znalazłszy go, ruszył do Macedonii, gdzie Tytus przyniósł dobrą wiadomość (2 Kor 2,12-13; 2 Kor 7,6-7).

Równocześnie do Koryntu przybyli nauczyciele z listami polecającymi (2 Kor 3,1), dumni z tego, że są Hebrajczykami, Izraelitami i potomstwem Abrahama (2 Kor 11,22). Paweł nazywa ich z ironią „ci wielcy apostołowie” (2 Kor 12,11), a wprost — fałszywymi apostołami (2 Kor 11,13). W tle pojawia się jeszcze król Aretas, którego namiestnik pilnował Damaszku, kiedy młody Paweł uciekał z miasta (2 Kor 11,32-33; Dz 9,25).

Autor i czas powstania

Pawłowe autorstwo listu jest wśród badaczy praktycznie niekwestionowane. List powstał w Macedonii, bo tam Paweł spotkał Tytusa (2 Kor 7,5-6) i tam chwali się gotowością Achai (2 Kor 9,2). Zwykle datuje się go na lata 55–57 n.e., podczas trzeciej podróży misyjnej, przed trzymiesięcznym pobytem w Grecji z Dz 20,1-3; dokładny rok jest sporny.

W UBG na końcu listu stoi dopisek: „Drugi list do Koryntian został napisany z Filippi, miasta Macedonii, przez Tytusa i Łukasza”. To późna notka kopistów, nie część listu. Filippi jest możliwe, ale tekst tego nie potwierdza.

Otwarta pozostaje kwestia jedności. Ostra zmiana tonu w rozdziale 10 skłania wielu badaczy do przypuszczenia, że rozdziały 10–13 były osobnym listem, a rozdziały 8 i 9 osobnymi pismami o zbiórce. Wszystkie znane rękopisy podają jednak list jako jedną całość, więc hipotezy podziału to rekonstrukcje, nie świadectwo tekstu.

Struktura księgi

Przesłanie i główne tematy

Pociecha w ucisku. Rzeczownik „pociecha” i czasownik „pocieszać” w różnych formach pojawiają się w pięciu wersetach otwarcia aż dziesięć razy (2 Kor 1,3-7). Bóg to „Ojciec miłosierdzia i Bóg wszelkiej pociechy” (2 Kor 1,3), a pociecha, którą apostoł otrzymuje, ma przejść dalej, na innych cierpiących.

Moc w słabości. Przeciwnicy mierzyli apostoła wymową i widzeniami. Paweł odwraca tę miarę i chlubi się słabościami, bo Bożą moc najlepiej widać w kruchym naczyniu (2 Kor 4,7; 2 Kor 12,9-10). Nawet Mesjasz „został ukrzyżowany wskutek słabości, to jednak żyje z mocy Boga” (2 Kor 13,4).

Nowe przymierze. Rozdział 3 zestawia posługę wyrytą na kamieniach, która wobec grzesznika staje się posługą potępienia, z posługą Ducha, który pisze na sercach. Paweł nie przeciwstawia Tory Duchowi, tylko kamień sercu, tak jak zapowiadali prorocy.

Pojednanie. Inicjatywa wychodzi od Boga: to On jedna świat ze sobą w Mesjaszu, nie poczytując ludziom grzechów, i powierza apostołom „słowo pojednania” (2 Kor 5,18-20). Greckie katallage oznacza zamianę wrogości w pokój; serwis rozkłada to słowo w artykule o katallage.

Hojność. Rozdziały 8–9 to najdłuższy w Nowym Przymierzu tekst o dawaniu, a Paweł zaznacza: „Nie mówię tego jako rozkaz” (2 Kor 8,8). Nie ustala kwoty ani odsetka — to nie jest nauka o dziesięcinie, tylko o dobrowolnym darze według tego, co kto ma (2 Kor 8,12).

Nadzieja zmartwychwstania. Paweł wie, że „ten, który wskrzesił Pana Jezusa, przez Jezusa wskrzesi także nas” (2 Kor 4,14). Pragnie nie bezcielesnego trwania, lecz przyodziania, „aby to, co śmiertelne, zostało wchłonięte przez życie” (2 Kor 5,4) — ten sam obraz, co w 1 Kor 15,53-54. Serwis zbiera tę naukę na stronie o tym, co dzieje się po śmierci.

Najważniejsze wersety

Mamy zaś ten skarb w naczyniach glinianych, aby wspaniałość tej mocy była z Boga, a nie z nas.

2 Kor 4,7 (UBG)

Gliniane naczynie było najtańszym pojemnikiem w domu. Tak wyglądają głosiciele ewangelii, żeby było widać, skąd pochodzi moc.

Tak więc jeśli ktoś jest w Chrystusie, nowym jest stworzeniem; to, co stare, przeminęło, oto wszystko stało się nowe.

2 Kor 5,17 (UBG)

Wers o nowym stworzeniu zamyka wywód o tym, że wierzący żyją już nie dla siebie, lecz dla Tego, który za nich umarł i został wskrzeszony (2 Kor 5,15).

On bowiem tego, który nie znał grzechu, za nas grzechem uczynił, abyśmy w nim stali się sprawiedliwością Bożą.

2 Kor 5,21 (UBG)

Najkrótsze streszczenie dzieła Mesjasza w listach Pawła: bezgrzeszny zajmuje miejsce grzeszników, a oni otrzymują Jego sprawiedliwość.

Każdy jak postanowił w swym sercu, tak niech zrobi, nie z żalem ani z przymusu, gdyż radosnego dawcę Bóg miłuje.

2 Kor 9,7 (UBG)

Zasada dawania bez przymusu. Paweł opiera ją na mądrości o siewie i żniwie oraz na Psalmie 112, który cytuje w 2 Kor 9,9.

Lecz powiedział mi: Wystarczy ci moja łaska. Moja moc bowiem doskonali się w słabości. Najchętniej więc będę się chlubił z moich słabości, aby zamieszkała we mnie moc Chrystusa.

2 Kor 12,9 (UBG)

Paweł nie dostał uzdrowienia, tylko obietnicę łaski, i uznał ją za wystarczającą. Werset rozbiera studium 2 Kor 12,9.

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Choć zbór w Koryncie składał się w dużej mierze z ludzi z narodów, Paweł argumentuje Tanachem na każdym kroku. Równość w zbiórce ilustruje manną z Wj 16,18 (2 Kor 8,15), wezwanie do odłączenia składa z Kpł 26,12, Iz 52,11 i 2 Sm 7,14 (2 Kor 6,16-18), a zapowiedź sądu opiera na prawie o świadkach z Pwt 19,15 (2 Kor 13,1; zob. zasada dwóch lub trzech świadków). Nawet „czterdzieści razów bez jednego” (2 Kor 11,24) to ślad Tory: Pwt 25,3 pozwala na najwyżej czterdzieści uderzeń, a żydowska praktyka, opisana później w Misznie, poprzestawała na trzydziestu dziewięciu. Paweł przyjął tę karę pięć razy, czyli nadal poddawał się sądowi synagogi jako Żyd.

Rozdział 3 bywa czytany jako dowód, że Prawo zostało zniesione. Tymczasem Paweł sięga po obrazy z proroków. Jahwe (PAN) zapowiedział przez Jeremiasza przymierze, w którym Prawo nie znika, tylko zostaje przeniesione do wnętrza:

Ale takie będzie przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi Pan: Włożę moje prawo w ich wnętrzu i wypisze je na ich sercach. I będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem.

Jr 31,33 (UBG)

Ezechiel dodaje obietnicę wyjęcia serca kamiennego i dania serca mięsistego (Ez 36,26). Stąd u Pawła kamienne tablice i tablice serc (2 Kor 3,3). Litera, która zabija, to Prawo stojące naprzeciw człowieka jako wyrok; Duch, który ożywia, wpisuje to samo Prawo w serce. W innym liście Paweł nazywa je świętym, sprawiedliwym i dobrym (Rz 7,12). Więcej w tekstach o nowym przymierzu z Jeremiasza 31 i o tym, czy Paweł odrzucił Torę.

Zasłona z 2 Kor 3,13-16 to scena z Wj 34,33-35: Mojżesz zakrywał lśniącą twarz przed ludem, a odsłaniał ją przed obliczem Jahwe. Zasłona leży na sercu, „gdy Mojżesz jest czytany” (2 Kor 3,15), czyli podczas czytania Tory w synagogach co szabat (Dz 15,21). Problemem nie jest tekst Mojżesza, tylko serce, które nie zwróciło się do Pana.

Fragment 2 Kor 6,14–7,1 mówi językiem czystości z Tory: „nieczystego nie dotykajcie” to słowa z Iz 52,11, a przeciwnik nosi hebrajskie miano Belial (zob. imiona przeciwnika). Paweł odnosi to do bałwochwalstwa, nie do pokarmów, ale zakłada, że podział na czyste i nieczyste wciąż obowiązuje lud Boży. Zbiórka z rozdziałów 8–9 wyraża zaś dług narodów wobec Izraela: skoro poganie uczestniczą w duchowych dobrach wierzących z Jerozolimy, powinni im usłużyć w potrzebach materialnych (Rz 15,26-27).

Zapowiedzi Mesjasza

Wszystkie obietnice Boga znajdują w Mesjaszu swoje potwierdzenie (2 Kor 1,20; o słowie amen, które tam pada, zob. osobny artykuł). List nie cytuje wprost proroctw mesjańskich, ale odsyła do nich obrazem. Światło zapalone w sercach jest echem pierwszego dnia stworzenia (2 Kor 4,6; Rdz 1,3), a Mesjasz jest „obrazem Boga” (2 Kor 4,4). Słowa Iz 49,8 o „czasie pomyślnym” i „dniu zbawienia”, skierowane do Sługi Jahwe, Paweł odnosi do teraźniejszości zboru (2 Kor 6,2).

Zdanie z 2 Kor 5,21 wielu komentatorów łączy z pieśnią o Słudze z Iz 53: Sługa „nieprawości nie uczynił” (Iz 53,9), a jego dusza zostaje złożona „na ofiarę za grzech” (Iz 53,10). Hebrajskie chatat oznacza zarówno grzech, jak i ofiarę za grzech (Kpł 4,24), dlatego część wykładowców czyta 2 Kor 5,21 jako uczynił ofiarą za grzech. To odczyt możliwy, ale nie jedyny. Z kolei 2 Kor 8,9 zakłada, że Mesjasz był bogaty, zanim stał się ubogi, czyli istniał, zanim przyszedł na świat.

Dla ucznia: motywy i pytania

• Pociecha i ucisk — para słów, która spina rozdziały 1 i 7 (2 Kor 1,4; 2 Kor 7,6).
• Chluba — słowa z rodziny kauchaomai (chlubić się) występują tu częściej niż w którymkolwiek innym liście Pawła; chluba ma być „w Panu” (2 Kor 10,17, za Jr 9,24).
• Obrazy z codzienności — woń triumfalnego pochodu (2 Kor 2,14-16), gliniane naczynia, namiot i dom (2 Kor 5,1), jarzmo (2 Kor 6,14), siew i żniwo (2 Kor 9,6).
• Paradoks — „jakby umierający, a oto żyjemy” (2 Kor 6,9); „gdy bowiem jestem słaby, wtedy jestem mocny” (2 Kor 12,10).
• Ironia — mowa głupca (2 Kor 11,1–12,13), w której Paweł chwali się tym, czego nikt nie wpisałby do życiorysu, na przykład ucieczką w koszu.

Czy hymn o miłości jest w 2 Liście do Koryntian?

Nie. Hymn o miłości to 13 rozdział Pierwszego Listu do Koryntian (1 Kor 13,1-13); tekst i komentarz są na stronie o hymnie o miłości. Rozdział 13 Drugiego Listu to ostatnie napomnienia przed trzecią wizytą i końcowe błogosławieństwo. Temat miłości wraca jednak i tutaj: list we łzach Paweł wysłał, „żebyście poznali, jak wielka jest moja miłość do was” (2 Kor 2,4).

Czy 2 Kor 5,8 opisuje, co dzieje się zaraz po śmierci?

Paweł pisze, że wolałby „wyjść z ciała i zamieszkać u Pana” (2 Kor 5,8), ale kilka wersów wcześniej zaznacza, że nie pragnie być rozebrany, tylko przyodziany (2 Kor 5,4), a nadzieję łączy ze wskrzeszeniem (2 Kor 4,14). Werset zestawia dwa stany, ale nie mówi, ile czasu je dzieli. Termin podaje ten sam autor gdzie indziej: zmarli powstają, gdy Pan zstąpi z nieba (1 Tes 4,16). Szerzej: co znaczy być poza ciałem, a obecnym u Pana.

Czym był cierń dla ciała?

Tego nie wiemy. Paweł mówi tylko, że był to „cierń dla ciała, wysłannik szatana” (2 Kor 12,7), dany po to, by nie wynosił się z powodu objawień. Jedni myślą o chorobie, na przykład oczu, bo Galacjanie gotowi byli oddać mu własne oczy (Ga 4,13-15). Inni o przeciwnikach, bo w Lb 33,55 wrogowie Izraela mają być „jak ciernie w waszych oczach”. Pewna jest tylko odpowiedź, którą usłyszał (2 Kor 12,9).

Ile razy Paweł był w Koryncie?

Pierwszy raz, gdy założył zbór i mieszkał tam półtora roku (Dz 18,11). Drugi raz podczas bolesnej wizyty, której nie opisują Dzieje Apostolskie, ale którą zakłada list (2 Kor 13,2). Teraz szykuje się do trzeciej: „Oto teraz po raz trzeci idę do was” (2 Kor 13,1). Najpewniej to ta wizyta kryje się za trzema miesiącami w Grecji z Dz 20,2-3.

Czy końcowe błogosławieństwo mówi o Trójcy?

Werset 2 Kor 13,14 brzmi: „Łaska Pana Jezusa Chrystusa, miłość Boga i wspólnota Ducha Świętego niech będzie z wami wszystkimi”. Bywa czytany jako formuła trynitarna, ale sam tekst odróżnia Boga od Pana Jeszui, a Ducha opisuje jako to, w czym wierzący mają wspólnotę — tak jak wcześniej Bóg dał „do naszych serc Ducha jako zadatek” (2 Kor 1,22). To obecność samego Boga wśród Jego ludu, a nie trzecia postać obok dwóch pozostałych. Argumenty obu stron zebrano w tekście Duch Święty — osoba czy moc?.

Czytaj dalej

• 2 Koryntian 1 w przekładzie interlinearnym — tekst z odniesieniem do słów greckich.
• Porównanie przekładów 2 Koryntian 1 — różne tłumaczenia obok siebie.
• Streszczenie 2 Koryntian 1 — dokładniejsze omówienie pociechy w ucisku.
• List do Rzymian — list napisany najpewniej podczas zapowiedzianej tu wizyty w Achai.
• List do Galacjan — druga ostra obrona apostolstwa Pawła.
• Dzieje Apostolskie — założenie zboru w Koryncie i trzecia podróż misyjna.
• Czym jest Nowe Przymierze? — Prawo wpisane w serce, temat rozdziału 3.
• Wersety o pojednaniu — cytaty, wśród których 2 Kor 5 zajmuje ważne miejsce.