Choinka bożonarodzeniowa nie pochodzi ani z Biblii, ani z Babilonu, tylko z miast niemieckich i Alzacji: najstarsze pewne ślady to Freiburg 1419, Strasburg 1539 i Brema 1570. Upowszechnił ją niemiecki protestantyzm XVII i XVIII wieku, potem dwory XIX wieku, a do Polski weszła na przełomie XVIII i XIX wieku za zaboru pruskiego. Jest zwyczajem nowożytnym i niebiblijnym — ale nie przebranym kultem starożytnych bóstw, jak głoszą popularne broszury.
1419: Freiburg i drzewko czeladników piekarskich
Najstarszy pewny zapis o świątecznym drzewku pochodzi z Freiburga w Bryzgowii z 1419 roku. Bractwo czeladników piekarskich ustawiło wtedy drzewko przystrojone na święta. Nie była to jeszcze choinka w salonie rodzinnym, tylko drzewko wspólnoty zawodowej, ustawione tam, gdzie jej członkowie razem świętowali.
Ten szczegół jest ważny dla całej historii. Choinka zaczyna się nie w świątyni i nie w obrzędzie, lecz w życiu miejskich bractw i cechów późnego średniowiecza — tam, gdzie świętowano wspólnie, jedzono i obdarowywano się nawzajem. Często przywołuje się też hipotezę, że wzorem było drzewo rajskie z jabłkami, używane w średniowiecznych przedstawieniach o Adamie i Ewie wystawianych przed Bożym Narodzeniem. To hipoteza: tłumaczy, skąd jabłka na gałęziach, ale nie ma bezpośredniego dokumentu, który by łączył przedstawienia z pierwszymi drzewkami.
Strasburg 1539 i Brema 1570: choinka wchodzi do miasta
W XVI wieku zwyczaj staje się na tyle powszechny, że zajmują się nim władze. W Strasburgu w 1539 roku zapisy wspominają drzewka ustawiane na Boże Narodzenie, a w kolejnych dekadach (około 1554 i 1561) alzackie rady miejskie wydają przepisy regulujące wycinkę drzewek w lasach. Skoro trzeba było ograniczać, ile drzewek wolno ściąć, mieszkańców chętnych do ich ustawiania musiało być sporo.
Z Bremy z 1570 roku pochodzi opis drzewka cechowego przystrojonego jabłkami, orzechami i preclami. Ozdoby były jadalne i rozdawano je dzieciom — choinka była więc czymś w rodzaju świątecznego stołu zawieszonego na gałęziach. Szklane bombki, łańcuchy i światełka przyjdą znacznie później.
Pewne jest jedno: między tymi zapisami a jakimkolwiek kultem starożytnym brak ciągłości. Żaden przekaz starożytny ani wczesnośredniowieczny nie zna zwyczaju ustawiania przystrojonego drzewka na Boże Narodzenie. Od czasów Jeremiasza, na którego powołują się broszury, do pierwszego zapisu z Freiburga mija około dwóch tysięcy lat bez jednego świadectwa takiego zwyczaju.
XVII–XVIII wiek: protestancka odpowiedź na szopkę
W kolejnych dwóch stuleciach choinka rozchodzi się po niemieckim protestantyzmie. Ma to swoją logikę. Katolicy mieli szopkę — przedstawienie narodzin Jeszui (Jezusa) z figurami Marii, Józefa i pasterzy. Protestanckie domy zyskały w drzewku własny znak świąt, który nie był wizerunkiem. Dla części reformacji, nieufnej wobec obrazów i figur w kontekście religijnym, miało to znaczenie — spór o nie ma długą historię, którą opisujemy w tekście o soborach zakazujących i nakazujących cześć obrazów. Nie znaczy to, że wszyscy protestanci odrzucali szopkę; drzewko po prostu stało się w ich środowisku domowym centrum świąt. Choinka była więc przez długi czas zwyczajem raczej protestanckim, a w środowiskach katolickich przyjmowano ją z oporem.
Z tym okresem wiąże się najpopularniejsza legenda: Marcin Luter miał w zimową noc zobaczyć gwiazdy prześwitujące przez gałęzie jodły i, chcąc pokazać rodzinie ten widok, ustawić w domu pierwszą choinkę ze świeczkami. To opowieść bez źródła z epoki. Upowszechniła się w XIX wieku, między innymi dzięki rycinom przedstawiającym Lutra z rodziną przy oświetlonym drzewku. Można ją opowiadać jako legendę, ale nie jako fakt. O tym, co w reformacji Lutra jest udokumentowane, piszemy w tekście o 95 tezach i niedzieli.
Historia ma tu swoją ironię. Zwyczaj, który był protestancką alternatywą dla szopki, stoi dziś w wielu kościołach katolickich obok szopki, a od 1982 roku także na placu przed bazyliką watykańską.
1840–1841: książę Albert i choinka na dworach Europy
W XIX wieku choinkę przejmują dwory i mieszczaństwo całej Europy. Najsłynniejszy przypadek to Anglia: książę Albert, Niemiec z Saksonii-Coburga i mąż królowej Wiktorii, ustawił w latach 1840–1841 choinkę na dworze w Windsorze. Rycina rodziny królewskiej przy drzewku, opublikowana w prasie ilustrowanej w 1848 roku, uczyniła ze zwyczaju modę klasy średniej w Wielkiej Brytanii, a stamtąd także w Ameryce.
W tym samym stuleciu zmienia się wygląd drzewka: jadalne ozdoby ustępują szklanym bombkom z Turyngii, pojawiają się łańcuchy i świeczki, a pod koniec wieku — pierwsze światełka elektryczne. Choinka staje się tym, czym jest dziś: centralnym punktem domowych świąt, w dużej mierze niezależnym od religii.
Choinka w Polsce: od Warszawy do wsi w XX wieku
Do Polski choinka przyszła późno i z konkretnego kierunku. Na przełomie XVIII i XIX wieku pojawiła się w Warszawie, która w latach 1795–1806 należała do zaboru pruskiego; przynieśli ją, jak się przyjmuje, niemieccy urzędnicy i protestanccy mieszczanie. Z miast zwyczaj szerzył się powoli: na wsi przyjął się na dobre dopiero w XX wieku.
Zanim choinka zawitała pod strzechy, w polskich domach wieszano podłaźniczkę — wierzchołek jodły, świerku albo sosny, czasem samą gałąź, zawieszane u powały i przystrajane jabłkami, orzechami i ozdobami ze słomy czy opłatka. Choinka nie dopisała się do tego zwyczaju, tylko go wyparła. Polska choinka jest więc nie tyle tradycją narodową, ile niemieckim importem z czasów zaborów, który w ciągu stulecia stał się czymś oczywistym.
Historia choinki w datach
| Rok | Wydarzenie | Status |
|---|---|---|
| 1419 | Freiburg: drzewko bractwa czeladników piekarskich | pewne |
| 1539 | Strasburg: drzewka bożonarodzeniowe w zapisach miejskich | pewne |
| ok. 1554, 1561 | Alzacja: przepisy rad miejskich o wycince drzewek | pewne |
| 1570 | Brema: drzewko cechowe z jabłkami, orzechami i preclami | pewne |
| XVI w. | Luter i pierwsza choinka ze świeczkami | legenda, upowszechniona w XIX w. |
| XVII–XVIII w. | choinka w domach niemieckich protestantów | pewne |
| 1840–1841 | książę Albert: choinka na dworze angielskim | pewne |
| przełom XVIII/XIX w. | Warszawa pod zaborem pruskim: pierwsze choinki w Polsce | pewne |
| XX w. | choinka wypiera podłaźniczkę na polskiej wsi | pewne |
Czego nie powtarzamy
„Choinka to drzewo Nimroda i babiloński kult.” To mit z linii Alexandra Hislopa (The Two Babylons, 1853/1858). Żadne starożytne źródło nie wiąże Nimroda z drzewkiem, a sam Hislop budował na luźnych podobieństwach i fantazyjnych etymologiach. Ralph Woodrow, który spopularyzował jego tezy, po sprawdzeniu źródeł wycofał własną książkę z druku — piszemy o tym szerzej w tekście Easter to nie Isztar. Rzetelnie: choinka nie jest pogańska, jest po prostu niebiblijna i nowożytna.
„Jeremiasz 10 opisuje choinkę.” Fragment o drzewie ściętym w lesie i przyozdobionym srebrem i złotem brzmi znajomo, ale opisuje coś innego: rzemieślnika, który z drewna rzeźbi bożka, okuwa go metalem i mocuje gwoździami. Wiersz 5 mówi o tych wytworach wprost: „Stoją prosto jak palma, ale nie mówią. Trzeba je nosić, bo nie mogą chodzić” — to posąg, który czciciele muszą nosić, a nie drzewko w pokoju. Ten sam motyw ma Iz 44,14-17. Rzetelnie: Jr 10 to tekst przeciw bałwochwalstwu, nie zakaz choinki; kto go tak używa, naciąga tekst. Rozdział warto przeczytać w całości w streszczeniu Jeremiasza 10.
„Luter wymyślił choinkę ze świeczkami.” Apokryf. Rzetelnie: pierwsze drzewka poświadczone są w 1419 roku, na długo przed Lutrem, a opowieść o nim i gwiazdach w gałęziach to legenda upowszechniona w XIX wieku.
„Choinka przetrwała od czasów druidów, tak jak jemioła.” Cześć dla jemioły u druidów jest realnie poświadczona — Pliniusz Starszy opisuje w Historii naturalnej (księga 16, 249–251) zrywanie jej złotym sierpem i ofiarę z białych byków. Ale to Galia I wieku. Zwyczaj całowania się pod jemiołą pojawia się w Anglii dopiero w XVIII wieku, a nordycki mit o Baldrze zabitym jemiołą istnieje w Eddzie, lecz jako źródło świątecznego obyczaju jest wątpliwy. Rzetelnie: roślina o starej magicznej aurze, zwyczaj nowożytny — a z choinką druidzi nie mają nic wspólnego.
„Choinka to zwyczaj polski od zawsze.” Rzetelnie: do Polski przyszła na przełomie XVIII i XIX wieku z zaboru pruskiego, a na wsi zastąpiła podłaźniczkę dopiero w XX wieku.
Co na to Pismo
Uczciwie trzeba zacząć od tekstu, który najczęściej pada w tej sprawie. Przeczytany w całości, mówi o lęku przed znakami na niebie i o bożkach, które trzeba nosić, bo same nie chodzą:
Słuchajcie słowa, które Pan mówi do was, domu Izraela! Tak mówi Pan: Nie uczcie się drogi pogan i nie bójcie się znaków na niebie, bo to poganie ich się boją. Zwyczaje tych narodów są bowiem marnością, gdyż drzewo ścinają w lesie siekierą, dzieło rąk rzemieślnika; Przyozdabiają je srebrem i złotem, przytwierdzają je gwoździami i młotkiem, aby się nie chwiało. Stoją prosto jak palma, ale nie mówią. Trzeba je nosić, bo nie mogą chodzić. Nie bójcie się ich, bo nie mogą czynić nic złego ani nic dobrego.
Jr 10,1-5 (UBG)
Przesłanie Jeremiasza jest jasne i ważne: „Nie uczcie się drogi pogan” w służbie Bogu i nie bójcie się bożków, bo nie mogą nic zrobić. Nie jest to jednak wiersz o dekorowaniu drzewka. Kto chce zastosować go do choinki, musi najpierw udowodnić, że choinka jest bożkiem, któremu się oddaje pokłon — a historia tego zwyczaju wskazuje na cechy, rynki i salony, nie na ołtarze.
Pismo zna za to święto, w którym zielone gałęzie są wprost nakazane. Na Sukot, Święto Szałasów, Izrael miał przynosić „owoce z najlepszych drzew, gałązki palmowe, gałązki gęstych drzew i wierzbiny znad potoku” (Kpł 23,40) i weselić się przed Jahwe (PAN) przez siedem dni. Gdy po powrocie z wygnania lud odnowił to święto, Nehemiasz zapisał:
I aby ogłoszono i obwołano we wszystkich ich miastach i w Jerozolimie: Wejdźcie na górę i przynieście gałęzie oliwne, gałęzie sosnowe i gałęzie mirtowe, gałęzie palmowe i gałęzie drzew gęstych, abyście czynili szałasy, jak jest napisane.
Ne 8,15 (UBG)
Wśród nich UBG wymienia nawet gałęzie sosnowe (hebrajska nazwa tego drzewa bywa różnie tłumaczona). Różnica nie leży więc w samym drzewie, tylko w tym, kto ustanowił święto. Sukot ma datę i znaczenie w Prawie — o tym święcie piszemy w dziale Sukot. Boże Narodzenie i jego choinka mają metrykę ludzką: datę z IV wieku, opisaną w tekście 25 grudnia — co naprawdę mówią źródła, i drzewko z XV-wiecznych cechów. Dlaczego serwis nie obchodzi tego święta, wyjaśniamy osobno w tekście dlaczego nie obchodzimy 25 grudnia.
Nie piszemy tego, by komukolwiek odbierać radość z rodzinnych zwyczajów ani by straszyć Babilonem. Prawdziwa historia choinki jest mniej sensacyjna niż broszury, ale za to sprawdzalna: piekarze z Freiburga, rajcy ze Strasburga, cech z Bremy, książę Albert i pruscy urzędnicy w Warszawie. A Pismo pyta nie o to, czy drzewko jest pogańskie, lecz o to, czyje święta obchodzimy — i daje na to własny kalendarz.
