Gdy pada słowo „proroctwo”, większość ludzi myśli o przepowiedni: ktoś ogłasza, co się stanie, a potem sprawdzamy, czy trafił. Biblia używa tego słowa inaczej i szerzej. Zanim więc otworzymy którąkolwiek księgę prorocką, warto ustalić, kim w Piśmie jest prorok — bo od tego zależy, czego wolno w tekście szukać.
Prorok to rzecznik, nie wróżbita
Najczystszą definicję Pismo podaje mimochodem, przy okazji Mojżesza i Aarona:
I Pan powiedział do Mojżesza: Oto ustanowiłem cię bogiem dla faraona, a twój brat Aaron będzie twoim prorokiem. Ty powiesz wszystko, co ci rozkażę. A twój brat Aaron będzie mówił do faraona, aby wypuścił synów Izraela ze swojej ziemi.
Wj 7,1-2
Układ jest przejrzysty: jeden dostaje słowo, drugi je przekazuje. Prorok to ktoś, kto mówi cudze słowo w cudzym imieniu — po hebrajsku nawi. Dokładnie tak Bóg opisuje powołanie Jeremiasza: pójdziesz, do kogo cię poślę, powiesz, co ci rozkażę, a moje słowa włożę w twoje usta (Jr 1,7-9). Ta sama formuła wraca w zapowiedzi proroka podobnego do Mojżesza (Pwt 18,18).
Dlatego pierwszą osobą, którą Pismo nazywa prorokiem, nie jest ktoś, kto przewidział przyszłość, tylko Abraham — a uzasadnieniem jest to, że będzie się modlił za innego człowieka (Rdz 20,7). Zapowiadanie przyszłości mieści się w tej roli, ale jej nie wyczerpuje.
Skąd bierze się treść
Doprawdy, Pan Bóg nic nie czyni, jeśli nie objawi swojej tajemnicy swym sługom, prorokom. Lew ryknął, któż się nie ulęknie? Pan Bóg przemówił, któż nie będzie prorokował?
Am 3,7-8
Dwie rzeczy naraz: inicjatywa jest po stronie Boga, a prorok nie ma nad nią kontroli — porównanie z lwim rykiem opisuje przymus, nie karierę. Piotr ujmuje to jako zasadę: proroctwo nie przyszło z ludzkiej woli, lecz ludzie mówili prowadzeni przez Ducha (2 P 1,20-21). To ma bezpośredni skutek dla czytelnika. Skoro tekst nie jest prywatnym pomysłem autora, nie jest też materiałem na prywatny wykład.
O czym prorocy mówili najwięcej
Jeśli przejrzeć zawartość ksiąg prorockich, przyszłość zajmuje w nich mniej miejsca, niż się zwykle zakłada. Trzon to wezwanie do zawrócenia i bardzo konkretne sprawy społeczne:
Tak mówi Pan zastępów: Sądźcie sprawiedliwie i okazujcie miłosierdzie i litość, każdy swojemu bratu. Nie uciskajcie wdowy i sieroty, obcego i ubogiego i nie obmyślajcie zła w swoich sercach, jedni przeciwko drugim.
Za 7,9-10
Izajasz zaczyna od tego samego rejestru: przestańcie źle czynić, uczcie się czynić dobrze, brońcie sieroty, wstawiajcie się za wdową (Iz 1,16-17). Ezechiel dostaje funkcję nazwaną wprost stróżem — ma ostrzegać, zanim coś się stanie (Ez 3,17). A gdy Jeremiasz podsumowuje setki lat pracy proroków, streszcza ich przesłanie jednym zdaniem:
Pan też posyłał do was wszystkie swoje sługi, proroków, z wczesnym wstawaniem i przesłaniem, ale nie usłuchaliście ani nie nakłoniliście swego ucha, aby usłyszeć. Oni mówili: Niech teraz każdy z was się odwróci od swojej złej drogi i od zła swoich uczynków, a będziecie mieszkać w tej ziemi, którą Pan dał wam i waszym ojcom na wieki wieków.
Jr 25,4-5
To jest sedno: proroctwo ma zmienić słuchacza dziś, a nie zaspokoić jego ciekawość co do jutra.
Po co to w Nowym Testamencie
Ale ten, kto prorokuje, mówi do ludzi dla zbudowania, zachęcenia i pocieszenia.
1 Kor 14,3
Paweł opisuje tu funkcję, a nie technikę przewidywania. Czy dar proroctwa działa dziś tak samo jak wtedy — o to wspólnoty spierają się do dziś i ten kurs sporu nie rozstrzyga. Jasno postawiona jest natomiast oś całej sprawy:
I upadłem mu do nóg, aby oddać mu pokłon, lecz powiedział mi: Nie rób tego, bo jestem sługą razem z tobą i twoimi braćmi, którzy mają świadectwo Jezusa. Bogu oddaj pokłon, bowiem świadectwem Jezusa jest duch proroctwa.
Ap 19,10
Świadectwem Jeszui jest duch proroctwa. Zapowiedzi Pisma nie są zbiorem ciekawostek o przyszłości, tylko wskazywaniem na Mesjasza. List do Hebrajczyków dopowiada, że po epoce proroków Bóg przemówił przez Syna (Hbr 1,1-2) — i to jest punkt odniesienia, do którego kurs będzie wracał.
Do przemyślenia
- Czego szukasz, otwierając księgę prorocką: informacji o przyszłości czy słowa skierowanego do ciebie?
- Co się zmienia, gdy prorok okazuje się rzecznikiem, a nie jasnowidzem?
- Które z wezwań Zachariasza — sprawiedliwy sąd, miłosierdzie, obrona słabszego — jest dziś najtrudniejsze w twoim otoczeniu?
Zobacz też: Nawi (נָבִיא) — co znaczy „prorok” po hebrajsku · List do Hebrajczyków · Powołanie Jeremiasza · Abraham · Piotr · Izajasz
