Nawi (נָבִיא, translit. navi’, Strong H5030) to jedno z najczęstszych określeń w hebrajskiej Biblii — pojawia się 315 razy. Polskie „prorok” brzmi dziś jak nazwa zawodu polegającego na przepowiadaniu przyszłości. Hebrajski kładzie akcent zupełnie gdzie indziej: nie na to, o czym prorok mówi, lecz na to, czyje słowa wypowiada.
Co znaczy słowo nawi
Pochodzenie rzeczownika nawi jest przedmiotem sporu językoznawców. Rdzeń n-b-’ w pokrewnych językach semickich oznacza „wołać, wzywać, ogłaszać”, więc formę tę można rozumieć albo biernie — „ten, który został wezwany, powołany”, albo czynnie — „ten, który obwieszcza”. Obie możliwości prowadzą do tego samego punktu: prorok jest kimś, kto nie mówi od siebie.
Wszystkie 315 wystąpień indeks oddaje jedną glosą — „prorok”. Najczęstsze formy to liczba pojedyncza „prorok” (140 razy) i mnoga „prorocy” (90 razy), a także zwroty dzierżawcze w rodzaju „prorocy twoi” (12 razy). Warto zauważyć, że hebrajski ma również formę żeńską, newi’a, i posługuje się nią bez wahania wobec Miriam, Debory czy Huldy. To nie tytuł honorowy, lecz opis funkcji: usta, przez które przemawia ktoś inny.
Gdzie występuje w Piśmie
Pierwsze wystąpienie zaskakuje każdego, kto spodziewa się przepowiedni. Bóg nazywa prorokiem Abrahama, i to w kontekście modlitwy wstawienniczej za obcego króla.
„Teraz więc zwróć żonę mężowi, bo on jest prorokiem i będzie się modlił za ciebie, a będziesz żył. Jeśli jej nie zwrócisz, wiedz, że na pewno umrzesz, ty i wszystko, co jest twoje.” — Rdz 20,7 (UBG)
Definicję urzędu podaje jednak dopiero Księga Wyjścia. Aaron ma być „prorokiem” Mojżesza — czyli tym, który przekazuje faraonowi słowa nie swoje. To najczystszy opis mechanizmu proroctwa w całym Piśmie.
„I Pan powiedział do Mojżesza: Oto ustanowiłem cię bogiem dla faraona, a twój brat Aaron będzie twoim prorokiem.” — Wj 7,1 (UBG)
Na tym wzorze Mojżesz buduje obietnicę, która przechodzi przez całe dzieje Izraela: przyjdzie prorok podobny do niego, i jego trzeba będzie słuchać.
„Pan, twój Bóg, wzbudzi ci proroka podobnego do mnie spośród ciebie, spośród twoich braci. Jego będziecie słuchać;” — Pwt 18,15 (UBG)
Jak działa w tekście
Zakończenie Tory zaznacza, że obietnica pozostaje otwarta — nikt dotąd jej nie wypełnił.
„I nie powstał już prorok w Izraelu równy Mojżeszowi, którego Pan znał twarzą w twarz;” — Pwt 34,10 (UBG)
Przy Samuelu tekst używa ciekawego określenia: został on uznany za proroka „wiernego”, od tego samego rdzenia, od którego pochodzi „amen”. Prorok to człowiek, na którego słowie da się oprzeć, bo nie jest ono jego własnym pomysłem.
„A cały Izrael od Dan aż do Beer-Szeby poznał, że Samuel stał się wiernym prorokiem Pana.” — 1Sm 3,20 (UBG)
Powołanie nie jest przy tym karierą, którą się wybiera. Jeremiasz dowiaduje się, że decyzja zapadła, zanim jeszcze się urodził.
„Zanim ukształtowałem cię w łonie, znałem cię, zanim wyszedłeś z łona, uświęciłem cię i ustanowiłem prorokiem dla narodów.” — Jr 1,5 (UBG)
Amos formułuje zasadę, która wyjaśnia, po co prorocy w ogóle istnieją: Bóg nie działa w historii bez uprzedzenia swojego ludu.
„Doprawdy, Pan Bóg nic nie czyni, jeśli nie objawi swojej tajemnicy swym sługom, prorokom.” — Am 3,7 (UBG)
A ostatnie słowa hebrajskiego kanonu zapowiadają jeszcze jedno posłanie proroka przed dniem sądu.
„Oto poślę wam Eliasza proroka, zanim przyjdzie ten wielki i straszny dzień Pana.” — Ml 4,5 (UBG)
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
W polszczyźnie „prorok” to przede wszystkim ktoś, kto zna przyszłość. Mówimy o „prorokach rynku” czy „prorokach klęski”, mając na myśli trafność przewidywań. Hebrajskie nawi nie mówi nic o czasie. Mówi o źródle: prorok jest ustami Boga, niezależnie od tego, czy przekazuje zapowiedź przyszłości, oskarżenie za przeszłość, czy wezwanie na dziś. Gdyby liczyć strony ksiąg prorockich, zapowiedzi przyszłości zajmowałyby w nich mniejszość — resztę wypełnia przypominanie warunków przymierza.
Drugie zniekształcenie to zbliżenie proroka do wróżbity. W kulturach ościennych istniały całe warsztaty przepowiadania: wróżenie z wątroby, ze strzał, z gwiazd. Tora zakazuje tych praktyk i przeciwstawia im nawi — człowieka, który nie stosuje żadnej techniki, bo nie wydobywa informacji, tylko ją otrzymuje. Prorok nie ma dostępu do przyszłości; ma dostęp do Tego, który mówi.
Znika też wątek wstawiennictwa, obecny już w pierwszym wystąpieniu. Prorok stoi między Bogiem a ludem i porusza się w obie strony: przynosi ludowi słowo, a Bogu przynosi lud. Abraham, Mojżesz, Samuel czy Jeremiasz są przede wszystkim orędownikami. W polskim rozumieniu tego zawodu modlitwa w ogóle się nie mieści.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Skoro prorok jest ustami, a nie autorem, to weryfikacja jego służby idzie zawsze przez treść, nigdy przez wrażenie. Tora podaje dwa proste kryteria: słowo musi się sprawdzić i nie może prowadzić do innych bogów. Nawet spełniona zapowiedź niczego nie legitymizuje, jeśli wypowiadający ją odciąga od Jahwe. To kryterium działa do dziś i nie wymaga żadnej wiedzy tajemnej — wymaga znajomości Pisma.
Druga sprawa dotyczy autorytetu ksiąg prorockich. Skoro nawi mówi cudze słowa, to spór z prorokiem nigdy nie jest sporem z człowiekiem. Dlatego księgi te są tak nieprzyjemne w lekturze: nie łagodzą, nie negocjują i nie próbują się podobać. Prorok, któremu zależy na poklasku, przestaje być ustami, a zaczyna być mówcą.
I wreszcie obietnica z Księgi Powtórzonego Prawa, której zakończenie Tory wyraźnie nie zamyka. Izrael czekał na proroka podobnego do Mojżesza — kogoś, kto znowu stanie twarzą w twarz z Bogiem i przyniesie słowo, którego trzeba słuchać pod groźbą utraty życia. Ta linia biegnie przez cały Stary Testament aż do Malachiasza i nie kończy się w nim. Kto czyta Pismo z hebrajskim nawi w pamięci, rozumie, dlaczego pierwsze pytanie tłumów wobec Jeszui brzmiało nie „czy czyni cuda”, lecz „czy to jest ten prorok”.
Zobacz też: Amen (ἀμήν) — co znaczy „zaprawdę” po grecku · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jahwe · Księga Wyjścia · Aaron · Amos
