Nie za wielkość i nie za prawość — Powtórzone Prawo wyklucza jedno i drugie, i to wprost. Naród był najmniej liczny ze wszystkich, a o jego zasługach powiedziano, że ich nie było, i to trzy razy w jednym akapicie. Powodem wyboru jest wierność Boga wobec przysięgi danej Abrahamowi, a celem — błogosławieństwo dla wszystkich narodów ziemi. Wybór był więc zadaniem, a nie przywilejem, i Pismo pokazuje to od strony ceny: właśnie ten naród zostanie rozliczony surowiej niż inne.
Czy Izrael został wybrany, bo był liczny?
Pierwsze wykluczenie jest podane od razu przy samym ogłoszeniu wyboru.
Ty bowiem jesteś świętym ludem dla Pana, swego Boga: Pan, twój Bóg, wybrał cię, abyś był dla niego szczególnym ludem spośród wszystkich narodów, które są na ziemi. Pan umiłował was i wybrał was nie dlatego, że byliście liczniejsi od innych narodów, gdyż byliście najmniej liczni ze wszystkich narodów; Lecz ponieważ Pan was umiłował i chciał dochować przysięgi, którą złożył waszym ojcom, Pan wyprowadził was potężną ręką i wykupił was z domu niewoli, z ręki faraona, króla Egiptu.
Pwt 7,6-8
Powód jest sformułowany dwukrotnie i za każdym razem tak samo: bo was umiłował i bo chciał dochować przysięgi złożonej ojcom. Nie ma tu żadnej cechy narodu, która by ten wybór uzasadniała. Jest decyzja Boga i Jego wcześniejsze zobowiązanie.
Czy powodem wyboru była sprawiedliwość Izraela?
Drugie wykluczenie jest jeszcze ostrzejsze i zostaje powtórzone trzykrotnie w kilku zdaniach.
A gdy Pan, twój Bóg, wypędzi ich przed tobą, nie mów w swym sercu: Dzięki mojej sprawiedliwości Pan mnie wprowadził, abym posiadł tę ziemię. Lecz z powodu niegodziwości tych narodów Pan wygnał je przed tobą. Nie dzięki swojej sprawiedliwości ani prawości swego serca wchodzisz, aby posiąść ich ziemię, lecz z powodu niegodziwości tych narodów Pan, twój Bóg, wypędza je przed tobą, i aby dopełnić słowo, które Pan poprzysiągł twoim ojcom: Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi. Wiedz zatem, że nie dzięki twojej sprawiedliwości Pan, twój Bóg, daje ci tę dobrą ziemię w posiadanie, gdyż jesteś ludem twardego karku.
Pwt 9,4-6
Nie dzięki twojej sprawiedliwości. Nie dzięki prawości twego serca. Jesteś ludem twardego karku. Trudno o bardziej bezwzględne odebranie narodowi podstaw do poczucia wyższości — i robi to tekst, który sam ten naród przechował. Wypędzenie ludów jest przy tym uzasadnione ich niegodziwością, a nie zasługą wchodzących.
Jakiemu celowi miało służyć to wybranie?
Cel wyboru został podany już Abrahamowi, na samym początku.
I będę błogosławił tym, którzy tobie będą błogosławić; a tych, którzy przeklinają ciebie, będę przeklinać. W tobie będą błogosławione wszystkie narody ziemi.
Rdz 12,3
W tobie będą błogosławione wszystkie narody ziemi — to jest zdanie, wokół którego obraca się cała reszta. Wybranie jednego było drogą do wszystkich. Prorok mówi o tym samym w kategoriach zadania.
Ja, Pan, wezwałem cię w sprawiedliwości i ująłem cię za rękę, będę cię strzegł i dam cię jako przymierze dla ludu, jako światłość dla narodów;
Iz 42,6
Przymierze dla ludu i światłość dla narodów. Nie ma tu miejsca na zamknięcie się w sobie. Paweł podsumowuje, na czym korzyść polegała, i wskazuje rzecz konkretną.
Na czym więc polega wyższość Żyda? Albo jaki jest pożytek z obrzezania? Wielki pod każdym względem. Przede wszystkim ten, że im zostały powierzone słowa Boże.
Rz 3,1-2
Powierzono im słowa Boże. Depozyt, nie order — i cała reszta Biblii, którą dziś czytamy, przeszła przez ich ręce.
Czy wybranie oznaczało przywilej, czy większą odpowiedzialność?
Ten sam wybór ma drugą stronę, o której zwykle się milczy.
Tylko was uznałem spośród wszystkich rodów ziemi, dlatego was ukarzę za wszystkie wasze nieprawości.
Am 3,2
Amos wyprowadza z wybrania nie przywilej, ale surowszą odpowiedzialność. Tylko was uznałem — dlatego was ukarzę. To jest logika przeciwna do tej, którą zwykle przypisuje się wybraniu, i pochodzi wprost z tekstu.
Czy wybranie jednego narodu czyni Boga stronniczym?
Zarzut o stronniczość opiera się na zdaniach mówiących o Bożej bezstronności.
U Boga bowiem nie ma względu na osobę.
Rz 2,11
Oraz na odkryciu Piotra w domu rzymskiego setnika.
Wtedy Piotr otworzył usta i powiedział: Prawdziwie dostrzegam, że Bóg nie ma względu na osoby; Ale w każdym narodzie miły jest mu ten, kto się go boi i czyni to, co sprawiedliwe.
Dz 10,34-35
Te teksty nie znoszą wybrania, ale odbierają mu charakter faworyzowania. W każdym narodzie miły jest Bogu ten, kto się Go boi i czyni sprawiedliwie — a więc kryterium przyjęcia nigdy nie było pochodzenie. Wybór Izraela dotyczył roli w planie i posiadania słów Bożych, a nie tego, kto zostanie przyjęty. Rozdział, w którym Paweł pisze o bezstronności, jest zresztą tym samym, w którym zapowiada sąd najpierw dla Żyda, potem dla Greka — czyli konsekwentnie stosuje tę samą kolejność do odpowiedzialności, nie tylko do przywileju.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego Bóg wybrał Abrahama, bo tekst nie podaje o nim niczego, co by ten wybór poprzedzało — powołanie przychodzi zanim cokolwiek o nim usłyszymy. Nie wiemy, dlaczego droga do wszystkich narodów miała prowadzić przez jeden naród, a nie inaczej. Nie wiemy też, dlaczego akurat ta rodzina. Pismo podaje przysięgę jako powód i na tym się zatrzymuje.
Jedno warto zapamiętać mimo tych luk. Tekst, który opisuje wybranie, jest zarazem tekstem najostrzej odbierającym wybranym powody do dumy. Naród przechował księgę, która mówi mu, że nie został wybrany za nic, co sam wniósł. To samo w sobie jest świadectwem, jak traktowano tam Boże słowo.
Zobacz też: Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Przymierze (brit) · Amos · Paweł — znaczenie imienia
