Wyrażenie o wyciągniętym ramieniu należy w Biblii do najbardziej ustalonych. W tekście UBG pada trzynaście razy i prawie zawsze w jednym kontekście: wyprowadzenia Izraela z Egiptu. Nie jest to więc swobodna przenośnia, lecz gotowa formuła, przywoływana wtedy, gdy tekst chce odwołać się do wydarzenia założycielskiego.
Skąd pochodzi obraz
Ramię wyciągnięte to ramię gotowe do uderzenia albo do sięgnięcia po coś, co trzeba zabrać. Obraz zakłada odległość: sięga się po to, co jest daleko i w cudzych rękach. Dokładnie tak wygląda sytuacja opisana w Księdze Wyjścia, gdzie zapowiedź pada, zanim cokolwiek się wydarzyło:
Dlatego powiedz synom Izraela: Ja jestem Pan, wyprowadzę was spod ciężarów Egipcjan, wyrwę was z ich niewoli i wybawię was wyciągniętym ramieniem i przez wielkie sądy.
Wj 6,6
Formuła występuje najczęściej w parze z drugim wyrażeniem, o potężnej ręce, i ta para działa jak jedno pojęcie:
I wywiódł nas Pan z Egiptu potężną ręką i wyciągniętym ramieniem wśród wielkiej grozy, znaków i cudów;
Pwt 26,8
Mocną ręką i wyciągniętym ramieniem, bo na wieki jego miłosierdzie.
Ps 136,12
Do czego służy w Powtórzonym Prawie
W piątej księdze Tory formuła pełni funkcję argumentu. Mojżesz nie przywołuje jej dla ozdoby, lecz po to, żeby uzasadnić żądanie. Pytanie retoryczne o to, czy jakikolwiek bóg zrobił coś podobnego, opiera się właśnie na niej:
Albo czy Bóg spróbował przyjść i wziąć sobie naród spośród innego narodu przez doświadczenia, przez znaki, przez cuda i przez wojny, potężną ręką i wyciągniętym ramieniem, wśród wielkich i strachliwych dzieł jak to wszystko, co na twoich oczach Pan, wasz Bóg, uczynił dla was w Egipcie?
Pwt 4,34
Najważniejsze zastosowanie znajduje się jednak w wersji Dekalogu z tej księgi. Uzasadnieniem szabatu jest tu nie stworzenie, lecz wyjście z Egiptu, a wyjście zostaje opisane omawianą formułą:
I pamiętaj, że byłeś niewolnikiem w ziemi Egiptu i że Pan, twój Bóg, wyprowadził cię stamtąd potężną ręką i wyciągniętym ramieniem. Dlatego Pan, twój Bóg, nakazał ci obchodzić dzień szabatu.
Pwt 5,15
Warto zatrzymać się przy tej konstrukcji. Zdanie mówi: pamiętaj o niewoli, pamiętaj, że zostałeś stamtąd wyprowadzony, dlatego zachowuj szabat. Odpoczynek jest tu przywilejem wyzwolonego niewolnika, a nie tylko naśladowaniem porządku stworzenia.
Ta sama formuła służy Mojżeszowi w modlitwie wstawienniczej jako argument wobec Boga. Skoro lud został wyprowadzony w ten sposób, to nie może teraz zginąć:
Oni są twoim ludem i twoim dziedzictwem, które wyprowadziłeś swą wielką mocą i wyciągniętym ramieniem.
Pwt 9,29
Poza Torą
Późniejsze księgi przejmują formułę bez zmian. Salomon używa jej w modlitwie poświęcenia świątyni, mówiąc o cudzoziemcach, którzy usłyszą o Bogu Izraela:
(Usłyszą bowiem o twoim wielkim imieniu, twojej mocnej ręce i twoim wyciągniętym ramieniu), gdy przyjdzie i będzie się modlić ku temu domowi;
1 Krl 8,42
Autor Ksiąg Królewskich sięga po nią w podsumowaniu, przypominając, komu należy się cześć:
Lecz Pana, który was wyprowadził z ziemi Egiptu wielką mocą i wyciągniętym ramieniem, jego się bójcie, jemu oddawajcie pokłon i jemu składajcie ofiary.
2 Krl 17,36
Jeremiasz robi rzecz najciekawszą: przenosi formułę z wyjścia z Egiptu na stworzenie nieba i ziemi, a kilka wersetów dalej wraca do jej pierwotnego zastosowania:
Ach, Panie Boże! Oto uczyniłeś niebo i ziemię swoją wielką mocą i wyciągniętym ramieniem i nie ma dla ciebie rzeczy zbyt trudniej.
Jr 32,17
Wyprowadziłeś swój lud Izraela z ziemi Egiptu wśród znaków i cudów potężną ręką i wyciągniętym ramieniem, i wśród wielkiego strachu;
Jr 32,21
Formuła nie jest przy tym własnością jednego autora ani jednej epoki. Pojawia się w Torze, w Psalmach, w księgach historycznych i u proroków, w tych samych słowach i zawsze w tym samym układzie. Taka stabilność wskazuje na wyrażenie wyznaniowe, powtarzane w niezmienionej postaci — coś w rodzaju stałego zdania, przez które Izrael przypominał sobie, komu zawdzięcza istnienie jako lud.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to czytanie zwrotu jako opisu wyglądu Boga. Formuła nie mówi o ciele ani o postaci, tylko o sposobie działania — tak jak dzisiejsze mówienie o długiej ręce urzędu nie opisuje niczyjej anatomii.
Drugi błąd to przeoczenie funkcji retorycznej. Wyrażenie prawie zawsze stoi w zdaniu, które czegoś żąda albo o coś prosi. Jest podstawą argumentu, a nie samodzielnym opisem.
Trzeci błąd polega na rozdzielaniu tej formuły od szabatu. Wersja Dekalogu z Powtórzonego Prawa łączy je wprost, więc kto traktuje odpoczynek siódmego dnia wyłącznie jako element porządku stworzenia, pomija połowę tego, co mówi Tora.
Czwarty błąd to mieszanie jej z podniesioną ręką. Podniesiona ręka oznacza przysięgę, wyciągnięte ramię oznacza działanie. Oba obrazy pojawiają się u tych samych autorów i nie są wymienne.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy formuła powstała jako opis konkretnego obrzędu lub gestu, czy od razu jako wyrażenie językowe. Nie wiemy też, czy w izraelskiej liturgii miała stałe miejsce — powtarzalność sugeruje użycie wyznaniowe, ale tekst nigdzie nie mówi, że recytowano ją przy określonej okazji. Wreszcie nie jest jasne, dlaczego akurat ta para wyrażeń utrwaliła się tak mocno, skoro Biblia zna wiele innych sposobów mówienia o Bożym działaniu. Odpowiedzi na te pytania w Piśmie nie ma.
Zobacz też: Sabat · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Salomon · Mojżesz — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
