Unam Sanctam to bulla papieża Bonifacego VIII z 18 listopada 1302 roku, wydana w sporze z królem Francji Filipem IV Pięknym. Kończy się zdaniem, które w papieskim rejestrze oznaczono jako definicję: „posłuszeństwo Biskupowi Rzymskiemu jest konieczne dla osiągnięcia zbawienia przez każde ludzkie stworzenie”. Rok później ludzie tego samego króla napadli papieża w Anagni, a po kilku latach papiestwo znalazło się w Awinionie pod kuratelą Francji.
Rok 1302: podatki, biskup i król Francji
Spór, z którego wyrosła bulla, zaczął się od pieniędzy i od sądów. Filip IV chciał opodatkować duchowieństwo swojego królestwa i sądzić francuskich biskupów przed sądem królewskim. Bonifacy VIII (papież od 1294 roku) odpowiadał, że ani jedno, ani drugie nie należy do króla. Już w 1296 roku zakazał bullą Clericis laicos płacenia przez duchownych podatków władzy świeckiej bez zgody papieża. Gdy w 1301 roku król kazał aresztować i osądzić biskupa Pamiers, Bernarda Saisseta, konflikt przeszedł w otwartą wojnę na dokumenty.
Bonifacy był wtedy u szczytu poczucia własnej władzy. Dwa lata wcześniej ogłosił pierwszy rok jubileuszowy z odpustem zupełnym dla pielgrzymów do Rzymu — piszemy o tym w krótkiej historii odpustów. Unam Sanctam nie jest jednak tylko pismem okolicznościowym. To doktrynalny testament średniowiecznego papiestwa: zebranie w jednym tekście wszystkiego, co od dwóch stuleci mówiono o wyższości władzy duchowej nad świecką.
Od Gelazjusza do Bernarda: dwie władze, potem dwa miecze
Punkt wyjścia leży w V wieku. Papież Gelazjusz I w liście do cesarza Anastazjusza (494) pisał: „Dwie są bowiem, cesarzu auguście, [władze], którymi ten świat jest głównie rządzony: uświęcona powaga biskupów i władza królewska” (Duo quippe sunt, imperator auguste, quibus principaliter mundus hic regitur: auctoritas sacrata pontificum et regalis potestas). Dodawał, że brzemię kapłanów jest cięższe, bo odpowiadają przed Bogiem także za królów.
Trzeba tu rozróżnić uczciwie: Gelazjusz mówi o dwóch władzach, nie o dwóch mieczach. Obie stoją obok siebie. Alegoria mieczy, zbudowana na Łk 22,38, jest późniejsza; rozwinął ją w XII wieku Bernard z Clairvaux w dziele De consideratione. W tym samym kierunku poszedł Innocenty III, gdy w liście Sicut universitatis conditor (1198) porównał władzę papieską do słońca, a królewską do księżyca, który blask bierze od słońca. Wcześniejszy etap tej drogi, 27 zdań Grzegorza VII z 1075 roku, omawiamy w tekście Dictatus Papae, a jej początki w V wieku — w artykule o Leonie Wielkim i prymacie. Od Gelazjusza do Bonifacego droga prowadzi od dwóch władz obok siebie do obu mieczy w jednej ręce.
Unam Sanctam krok po kroku: jeden kościół, jedna głowa
Bulla bierze nazwę od pierwszych słów: Unam sanctam ecclesiam catholicam — jeden święty kościół katolicki. Wywód jest krótki i zbudowany jak drabina. Kościół jest jeden i poza nim nie ma zbawienia ani odpuszczenia grzechów. Jest jak arka Noego, która miała jednego sternika. Jest jednym ciałem, więc ma jedną głowę — nie dwie, bo ciało o dwóch głowach byłoby potworem. Tą głową jest Chrystus, a na ziemi Piotr i jego następcy, którym powierzono owce słowami „Paś moje owce” (J 21,17). Kto nie chce być owcą Piotra, ten — konkluduje bulla — nie należy do owczarni Chrystusa.
Każdy szczebel tej drabiny opiera się na wersecie, ale żaden werset nie mówi tego, co bulla z niego wyprowadza. Jedność kościoła w Nowym Testamencie to jedność w Chrystusie, nie w urzędzie rzymskiego biskupa; o tym, jak wczesni autorzy czytali słowa o skale z Mt 16,18, piszemy w tekście o skale w lekturze ojców kościoła. Fałszywe dokumenty, które przez wieki podpierały tę konstrukcję, opisujemy w artykułach o Donacji Konstantyna — na którą powoływał się także Bonifacy VIII — i o dekretałach Pseudo-Izydora.
Łk 22,38: dwa miecze w jednej ręce
Najsłynniejszy fragment bulli dotyczy mieczy. „Oba więc miecze są we władzy Kościoła, mianowicie duchowy i materialny” (Uterque ergo gladius est in potestate Ecclesiae, spiritualis scilicet gladius et materialis). Miecz materialny ma być dobywany dla kościoła, miecz duchowy — przez kościół. Pierwszy trzymają królowie i rycerze, ale na skinienie kapłana. Władza świecka podlega więc duchowej, a duchową, jak czytamy, „sądzić może tylko Bóg”.
Podstawą jest jedno zdanie apostołów z wieczoru przed pojmaniem. Oto cały fragment:
I powiedział do nich: Gdy was posyłałem bez sakiewki, bez torby i bez obuwia, czy brakowało wam czegoś? A oni odpowiedzieli: Niczego. Wtedy im powiedział: Teraz jednak, kto ma sakiewkę, niech ją weźmie, podobnie i torbę. A kto nie ma miecza, niech sprzeda swoją szatę i kupi go. Mówię wam bowiem, że jeszcze musi się wypełnić na mnie to, co jest napisane: Zaliczono go w poczet złoczyńców. Spełnia się bowiem to, co mnie dotyczy. Oni zaś powiedzieli: Panie, oto tu dwa miecze. A on im odpowiedział: Wystarczy.
Łk 22,35-38 (UBG)
Jeszua (Jezus) zapowiada odrzucenie i los złoczyńcy, a gdy uczniowie pokazują dwa miecze, ucina rozmowę jednym słowem: „Wystarczy”. Kilka godzin później, w ogrodzie, jeden z tych mieczy zostaje użyty — i spotyka się z wyraźnym zakazem:
A oto jeden z tych, którzy byli z Jezusem, wyciągnął rękę i dobył miecz, a uderzywszy sługę najwyższego kapłana, odciął mu ucho. Wtedy Jezus powiedział do niego: Schowaj miecz na swoje miejsce. Wszyscy bowiem, którzy za miecz chwytają, od miecza zginą.
Mt 26,51-52 (UBG)
Bulla czyta te sceny odwrotnie: skoro Piotr miał miecz, kościół ma oba, a miecz schowany do pochwy wciąż należy do kościoła, tylko dobywa go ktoś inny. W praktyce ten schemat działał przez całe średniowiecze pod nazwą „ramienia świeckiego”: kościół sądził heretyka, a wyrok wykonywała władza świecka. Jak to wyglądało w procedurze inkwizycji, pokazujemy w tekście Inkwizycja w liczbach.
Kto sądzi papieża: 1 Kor 2,15 i Jr 1,10
Bulla rozstrzyga też, kto może osądzić władzę duchową: tylko Bóg. Podpiera to słowami Pawła, że człowiek duchowy rozsądza wszystko, a sam przez nikogo nie jest sądzony (1 Kor 2,15), oraz powołaniem Jeremiasza, ustanowionego „nad narodami i królestwami” (Jr 1,10). Za tym kryje się stara maksyma prima sedes a nemine iudicatur — pierwsza stolica przez nikogo nie może być sądzona. Jej pochodzenie jest kłopotliwe: utrwaliły ją tak zwane fałszerstwa symmachiańskie z około 501 roku, spreparowane akta rzekomego synodu, sfabrykowane w obronie papieża Symmacha. Konsensus nauki, także katolickiej, uznaje je za fałszerstwo.
Oba wersety, odczytane w swoim miejscu, mówią o czymś innym. U Pawła „człowiek duchowy” to każdy wierzący, który ma Ducha Bożego, w przeciwieństwie do człowieka cielesnego (1 Kor 2,14) — nie jeden urząd w Rzymie. Jeremiasz zostaje ustanowiony nad narodami jako prorok, którego jedyną bronią są słowa, jakie Jahwe (PAN) włożył mu do ust (Jr 1,9); nie dostaje armii ani prawa do nakładania podatków. Wyrwane z kontekstu, te zdania stają się aktem nadania władzy, której żaden z ich autorów nie znał.
Zdanie finalne: subesse Romano Pontifici
Bulla kończy się zdaniem, które w rejestrze opatrzono notą marginalną jako definicję. Brzmi ono tak:
„Toteż oznajmiamy, twierdzimy, określamy i ogłaszamy, że posłuszeństwo Biskupowi Rzymskiemu jest konieczne dla osiągnięcia zbawienia przez każde ludzkie stworzenie” (Porro subesse Romano Pontifici omni humanae creaturae declaramus, dicimus, definimus et pronunciamus omnino esse de necessitate salutis).
Każde słowo jest tu dobrane. Czasownik subesse znaczy dosłownie być pod kimś, być poddanym — nie tylko słuchać, lecz podlegać. Omni humanae creaturae obejmuje każde ludzkie stworzenie, a więc także królów, cesarzy i ludzi, którzy o Rzymie nigdy nie słyszeli. Omnino de necessitate salutis to dosłownie całkowicie z konieczności zbawienia: nie chodzi o zalecenie ani o porządek kościelny, lecz o warunek wejścia do królestwa. Cztery czasowniki z rzędu (declaramus, dicimus, definimus, pronunciamus) brzmią jak rozstrzygnięcie ostateczne — i tak zdanie odczytano w rejestrze, opatrując je notą jako definicję.
| Rok | Dokument | Teza |
|---|---|---|
| 494 | Gelazjusz I, list do Anastazjusza | dwie władze obok siebie: biskupów i królewska |
| ok. 501 | fałszerstwa symmachiańskie | pierwsza stolica przez nikogo nie jest sądzona |
| 1075 | Dictatus Papae | papież może składać cesarzy z tronu |
| XII w. | Bernard z Clairvaux, De consideratione | alegoria dwóch mieczy z Łk 22,38 |
| 1198 | Innocenty III, Sicut universitatis conditor | papież słońcem, król księżycem |
| 1302 | Bonifacy VIII, Unam Sanctam | oba miecze w ręku kościoła; podległość papieżowi konieczna do zbawienia |
Anagni 1303 i Awinion: ironia, której nie trzeba dopisywać
Odpowiedź króla przyszła szybko i nie miała formy traktatu. We wrześniu 1303 roku ludzie Filipa IV, prowadzeni przez jego doradcę Guillaume'a de Nogaret i przy udziale rzymskiego rodu Colonnów, wtargnęli do papieskiej rezydencji w Anagni i na kilka dni uwięzili Bonifacego. Wydarzenie przeszło do historii jako „policzek z Anagni”. Uwolniony przez mieszkańców miasta papież wrócił do Rzymu i zmarł w październiku tego samego roku.
Dalszy ciąg jest jeszcze bardziej wymowny. Od 1309 roku papieże rezydowali w Awinionie, w cieniu królestwa Francji, przez blisko siedemdziesiąt lat (1309–1377) — okres nazywany „niewolą awiniońską”. Wkrótce po powrocie do Rzymu przyszła wielka schizma zachodnia (1378–1417): najpierw dwóch, potem trzech papieży naraz, wzajemnie się ekskomunikujących. Zakończył ją dopiero sobór w Konstancji — ten sam, który w 1415 roku posłał na stos Jana Husa (zob. Jan Hus, Wiklif i Tyndale).
System, który ogłosił podległość papieżowi warunkiem zbawienia każdego człowieka, niespełna sto lat później nie umiał wskazać, który z dwóch, a potem trzech „namiestników Chrystusa” jest prawdziwy. Wierny, który chciał spełnić warunek z 1302 roku, nie mógł mieć pewności, komu ma być poddany. Nie trzeba tego komentować polemicznie. Wystarczy zestawić daty.
Czego nie powtarzamy
„Gelazjusz nauczał o dwóch mieczach.” Nie. Gelazjusz w 494 roku pisał o dwóch władzach, które stoją obok siebie. Rzetelnie: alegoria mieczy pochodzi z XII wieku (Bernard z Clairvaux), a do skrajności doprowadził ją Bonifacy VIII.
„Unam Sanctam to wybryk jednego papieża.” Bonifacy niczego tu nie wymyślił od zera. Rzetelnie: bulla zbiera i domyka dwa stulecia rozwoju — od Dictatus Papae (1075) przez Bernarda po Innocentego III — i dlatego jest tak ważna.
„Bonifacego zamordowano w Anagni.” Nie zamordowano. Został napadnięty i na kilka dni uwięziony; zmarł kilka tygodni później. Czy w Anagni rzeczywiście padł policzek, źródła się różnią — nazwa „policzek z Anagni” jest raczej symbolem upokorzenia niż protokołem zdarzeń.
„Bulla mówi, że wszyscy niekatolicy są potępieni.” Bulla mówi o kościele, poza którym nie ma zbawienia, i o podległości papieżowi, ale nie wylicza, kto zostanie potępiony. Rzetelnie: cytujemy jej definicję dosłownie — podległość biskupowi Rzymu jako warunek zbawienia każdego ludzkiego stworzenia — i nie dopisujemy do niej wniosków, których tekst nie formułuje.
Co na to Pismo
Pismo zna jeden warunek zbawienia i jednego pośrednika — szerzej na stronie o jednym pośredniku:
Jeden bowiem jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus;
1 Tm 2,5 (UBG)
Piotr mówi przed Sanhedrynem, w czyim imieniu jest zbawienie — i nie wskazuje na siebie:
I nie ma w nikim innym zbawienia. Nie ma bowiem pod niebem żadnego innego imienia danego ludziom, przez które moglibyśmy być zbawieni.
Dz 4,12 (UBG)
A ten sam Piotr, którego następcami nazwali się papieże, tak pisze do starszych zborów:
Paście stado Boga, które jest wśród was, doglądając go nie z przymusu, ale dobrowolnie, nie dla brudnego zysku, ale z ochotą; I nie jak ci, którzy panują nad dziedzictwem Pana, lecz jako wzór dla stada.
1 P 5,2-3 (UBG)
Między „paście stado” a „oba miecze są we władzy Kościoła” leży dwanaście stuleci. Bulla Unam Sanctam pozwala zobaczyć, jak daleko można dojść, gdy każdy kolejny krok opiera się na poprzednim, a żaden — na tym, co tekst Pisma rzeczywiście mówi.
