Nie w sensie winy i kary. Ezechiel odpowiada na to pytanie wprost i bez zastrzeżeń: syn nie poniesie nieprawości ojca. Prawo mówiło to samo jeszcze wcześniej, zakazując sądom skazywania dzieci za przewinienia rodziców, i przynajmniej raz widać w Piśmie króla, który stosuje ten przepis dosłownie. Zdanie o nawiedzaniu nieprawości ojców do trzeciego i czwartego pokolenia opisuje realne skutki grzechu przechodzące przez rodzinę, a nie sądowe obciążenie niewinnych.
Co Ezechiel odpowiada na przysłowie o winie ojców?
Ezechiel odpowiada na przysłowie, które krążyło wśród wygnańców i zwalniało ich z odpowiedzialności za własne życie.
Ale mówicie: Czemu? Czy syn nie ponosi kary za nieprawość ojca? Gdy syn czynił to, co prawe i sprawiedliwe, i przestrzegał wszystkich moich ustaw, i wypełniał je, na pewno będzie żył. Dusza, która grzeszy, umrze. Syn nie poniesie kary za nieprawość ojca ani ojciec nie poniesie kary za nieprawość syna. Sprawiedliwość sprawiedliwego pozostanie na nim, a niegodziwość niegodziwego pozostanie na nim.
Ez 18,19-20
Trudno o wyraźniejsze postawienie sprawy. Syn postępujący sprawiedliwie będzie żył, choćby ojciec był niegodziwy. Sprawiedliwość zostaje przy sprawiedliwym, niegodziwość przy niegodziwym — nic się nie przenosi.
Co Tora mówi o karaniu dzieci za winę ojców?
Nie jest to nowa myśl proroka. Tora zapisuje ją jako zasadę procesową.
Ojcowie nie poniosą śmierci za dzieci ani dzieci nie poniosą śmierci za ojców. Każdy za swój grzech poniesie śmierć.
Pwt 24,16
Przepis wiąże ręce sądom i to widać w praktyce. Król Amazjasz, ukarawszy zabójców swojego ojca, powstrzymuje się przed sięgnięciem po ich synów i autor podaje powód.
Lecz synów morderców nie zabił zgodnie z tym, co jest napisane w księdze Prawa Mojżesza, gdzie Pan rozkazał: Ojcowie nie poniosą śmierci za synów ani synowie nie poniosą śmierci za ojców, ale każdy poniesie śmierć za swój grzech.
2 Krl 14,6
To jest bezpośredni dowód, że przepis rozumiano dokładnie tak, jak brzmi, i stosowano go wbrew ówczesnemu zwyczajowi zemsty rodowej. Jeremiasz zapowiada zaś, że samo przysłowie o cierpkich winogronach zniknie.
W tych dniach już nie będą mówić: Ojcowie jedli cierpkie winogrona, a synom ścierpły zęby; Lecz każdy umrze za swoją nieprawość. Każdemu człowiekowi, który zje cierpkie winogrona, ścierpną zęby.
Jr 31,29-30
Co znaczy nawiedzanie nieprawości do trzeciego pokolenia?
Problem robi formuła powtórzona w Piśmie kilkakrotnie, w tym w dekalogu.
Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem Pan, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą;
Wj 20,5
Wraca ona w opisie Bożych przymiotów po odnowieniu przymierza.
Zachowujący miłosierdzie nad tysiącami, przebaczający nieprawość, przestępstwo i grzech, lecz nieusprawiedliwiający winnego, nawiedzający nieprawość ojców na synach i na synach ich synów do trzeciego i czwartego pokolenia.
Wj 34,7
Oraz w modlitwie Mojżesza za lud.
Pan nierychły do gniewu i pełen wielkiego miłosierdzia, przebaczający nieprawość i przestępstwo, który nie uniewinnia winnego, lecz nawiedza nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia.
Lb 14,18
Trzy razy to samo, więc nie da się tego uznać za sformułowanie przypadkowe. Warto jednak zauważyć dwie rzeczy w samym brzmieniu. Po pierwsze, wszystkie trzy miejsca dotyczą bałwochwalstwa i zawierają dopisek o tych, którzy nienawidzą Boga — czyli o potomkach kontynuujących postawę ojców, a nie o dzieciach karanych za cudzy czyn. Po drugie, w każdym z tych zdań obok kary stoi miłosierdzie nad tysiącami pokoleń, a więc proporcja jest odwrotna, niż zwykle się cytuje. Skutek grzechu sięga trzeciego pokolenia; łaska tysiąca.
Czym różnią się następstwa czynów rodziców od kary?
Nikt zresztą nie musi przekonywać, że dzieci ponoszą konsekwencje decyzji rodziców. Dziecko alkoholika żyje w domu alkoholika. Naród, który stracił ziemię, wychowuje pokolenie urodzone na wygnaniu. To są następstwa, nie wyroki — i różnica jest zasadnicza, bo od następstw można się odwrócić, a Ezechiel właśnie do tego wzywa. Prorok mówi w tym samym rozdziale, że człowiek, który zerwie z drogą ojca, będzie żył.
Dlaczego siedmiu potomków Saula zginęło za jego czyn?
Jest w Piśmie scena, która wyłamuje się z tej zasady i uczciwie trzeba to powiedzieć.
Wydajcie nam siedmiu z jego synów, a my powiesimy ich przed Panem w Gibea Saula, który był wybrańcem Pana. Król odpowiedział: Wydam ich.
2 Sm 21,6
Siedmiu potomków Saula ginie za jego czyn, a Dawid się na to zgadza. Tekst nie przedstawia tego jako Bożego nakazu — relacjonuje żądanie Gibeonitów i zgodę króla — ale też nie potępia. Kto szuka w Piśmie pełnej spójności w tej sprawie, musi z tym zostać. Zasada jest jasna, a ten jeden opis do niej nie przystaje i nie zostaje wyjaśniony.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dokładnie rozumieć nawiedzanie do trzeciego i czwartego pokolenia, bo Pismo nigdzie tego nie definiuje. Nie wiemy, dlaczego historia z synami Saula nie została oceniona przez narratora ani jednym słowem. Nie wiemy też, gdzie kończy się dziedziczony skutek, a zaczyna własny wybór — Ezechiel stwierdza, że granica istnieje, ale jej nie opisuje. Reszta to nasze domysły.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Ezechiel · Amazjasz · Dawid · Jeremiasz — znaczenie imienia
