Zwrot brzmi po polsku jak określenie starca albo jak nazwa warstwy w psychice — dawnego ja, które siedzi obok nowego i od czasu do czasu dochodzi do głosu. W tekście UBG pada trzy razy i za każdym razem stoi w zdaniu o zdejmowaniu, a nie o zaglądaniu w siebie.
Trzy miejsca
W mianowniku zwrot występuje raz, w wywodzie o zanurzeniu w śmierć Mesjasza:
Wiedząc o tym, że nasz stary człowiek został ukrzyżowany razem z nim, aby ciało grzechu zostało zniszczone, żebyśmy już więcej nie służyli grzechowi.
Rz 6,6
Dwa pozostałe miejsca mówią o zrzucaniu:
Że – co się tyczy poprzedniego postępowania – powinniście zrzucić z siebie starego człowieka, który ulega zepsuciu przez zwodnicze żądze;
Ef 4,22
Nie okłamujcie się wzajemnie, skoro zrzuciliście z siebie starego człowieka z jego uczynkami;
Kol 3,9
Dwa obrazy: egzekucja i ubranie
Rz 6,6 mówi o ukrzyżowaniu razem z Mesjaszem, czyli o zdarzeniu, które się dokonało, a nie o procesie. Ef 4,22 i Kol 3,9 sięgają po obraz garderoby: coś się z siebie zrzuca i w coś przyodziewa. W Kol 3,10 zdanie biegnie dalej i pada słowo o przyodzianiu się w nowego. Obraz ubrania mówi o tożsamości noszonej na sobie i wymienialnej, a nie o substancji wszytej w naturę.
Wystąpienie, które rozstrzyga
Kim jest nowy człowiek, tekst mówi wprost w innym miejscu i wcale nie chodzi tam o wnętrze jednostki:
Znosząc przez swoje ciało nieprzyjaźń, prawo przykazań wyrażone w przepisach, aby z dwóch stworzyć w samym sobie jednego nowego człowieka, czyniąc pokój;
Ef 2,15
Nowym człowiekiem nazwana jest tu jedna społeczność zrobiona z dwóch: z Żydów i z pogan. To rozstrzyga, jakiego rodzaju rzeczą jest w tym słowniku „człowiek” — może nim być zbiorowa tożsamość, a nie fragment osobowości. Potwierdza to lista, którą Kol 3,11 dokłada zaraz po wzmiance o nowym: same kategorie etniczne i społeczne, ani jednej cechy charakteru.
Przy takim odczytaniu para stary i nowy nie opisuje dwóch przegród w wierzącym, tylko dwie ludzkości: tę pochodzącą od Adama i tę w Mesjaszu. Zdanie z Rz 6,6 przestaje wtedy być zaproszeniem do introspekcji, a staje się informacją o zmianie przynależności.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Najpopularniejsze odczytanie mówi o starej naturze, która żyje w wierzącym obok nowej i toczy z nią wojnę. Kłopot w tym, że Kol 3,9 używa formy dokonanej — coś zostało zdjęte — a Rz 6,6 mówi o ukrzyżowaniu. Tekst nie opisuje współlokatora, tylko usunięcie.
Druga pomyłka jest czysto polska: „stary” słyszymy jako określenie wieku, a nie jako określenie poprzedniej wersji czegoś. Stąd mowa o starym człowieku brzmi czasem jak mowa o starości.
Trzecia to gubienie napięcia między miejscami. Rz 6,6 i Kol 3,9 brzmią jak sprawozdanie z faktu, a Ef 4,22 jak polecenie. Popularne rozwiązanie — że fakt jest w oczach Boga, a zadanie w praktyce — jest wyjaśnieniem dopisanym do tekstu, a nie jego zdaniem. Sam tekst tych dwóch trybów nie uzgadnia.
Czwarta dotyczy Rz 6,6. Zdanie zaczyna się od słowa o wiedzy: to ma być brane pod uwagę, a nie odczuwane. Zbudowanie na tym wersecie zachęty do badania własnych stanów odwraca jego kierunek.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Ef 4,22 jest w oryginale poleceniem, czy dopełnieniem zdania z wersetu 21 o tym, czego czytelnicy zostali nauczeni; przekłady dzielą się tu na dwa obozy, a UBG wybiera odczytanie z powinnością. Nie wiemy, co dokładnie znaczy „ciało grzechu” w Rz 6,6 — czy chodzi o ciało fizyczne, o osobę pod panowaniem grzechu, czy o zbiorowość. Nie wiemy też, czy sam zwrot krążył wcześniej w obiegu, czy powstał w tych listach; poza nimi Pismo go nie zna.
