Σαδδουκαῖος należy do najrzadszych nazw grupowych Nowego Testamentu: czternaście wystąpień, i to wszystko. Siedem razy u Mateusza, po jednym u Marka i Łukasza, pięć razy w Dziejach. W Ewangelii Jana i w żadnym z listów ten wyraz nie pada. Rzadkość jest tu istotna sama w sobie — o stronnictwie, które w Jerozolimie miało realną władzę, Pismo mówi zaskakująco mało.
Co Pismo o nich mówi wprost
Jedyne miejsce, w którym Nowy Testament podaje ich stanowisko w formie definicji, znajduje się w Dziejach.
Saduceusze bowiem mówią, że nie ma zmartwychwstania ani anioła, ani ducha, a faryzeusze wyznają jedno i drugie.
Dz 23,8
Dwie Ewangelie powtarzają część tego opisu przy okazji sporu o zmartwychwstanie.
Potem przyszli do niego saduceusze, którzy mówią, że nie ma zmartwychwstania, i pytali go:
Mk 12,18
Wówczas przyszli niektórzy z saduceuszy, którzy twierdzą, że nie ma zmartwychwstania, i pytali go:
Łk 20,27
To jest praktycznie cała doktrynalna charakterystyka, jaką mamy. Reszta to informacje o umiejscowieniu społecznym.
Stronnictwo Świątyni
W Dziejach saduceusze pojawiają się w towarzystwie kapłanów i dowódcy straży świątynnej.
A gdy mówili to do ludzi, nadeszli kapłani, dowódca straży świątynnej i saduceusze;
Dz 4,1
A jedno zdanie łączy ich wprost z urzędującym zwierzchnikiem kapłaństwa.
Wtedy najwyższy kapłan i wszyscy, którzy z nim byli, należący do stronnictwa saduceuszy, pełni zazdrości, powstali;
Dz 5,17
To ustawia ich inaczej niż faryzeuszy. Faryzeusze byli obecni w synagogach i w domach; saduceusze są w tekście związani ze Świątynią, jej strażą i jej kierownictwem. Kiedy Jan Chrzciciel widzi jednych i drugich przy Jordanie, mówi do nich razem — to jedyne miejsce, gdzie tekst pokazuje ich obok siebie poza konfliktem.
A gdy zobaczył wielu spośród faryzeuszy i saduceuszy przychodzących do chrztu, powiedział im: Plemię żmijowe, któż was ostrzegł, żebyście uciekali przed nadchodzącym gniewem?
Mt 3,7
W Ewangelii Mateusza Jeszua ostrzega przed zakwasem obu stronnictw i sam wyjaśnia, o co chodzi.
Jak to jest, że nie rozumiecie, iż nie o chlebie wam powiedziałem, mówiąc, abyście się strzegli zakwasu faryzeuszy i saduceuszy?
Mt 16,11
Wtedy zrozumieli, że nie mówił, aby się strzegli zakwasu chlebowego, ale nauki faryzeuszy i saduceuszy.
Mt 16,12
Nauka, nie zachowanie. Ostrzeżenie dotyczy treści.
Argument z Tory
Kiedy saduceusze przychodzą z pytaniem mającym ośmieszyć zmartwychwstanie, Jeszua nie odwołuje się do proroków ani do psalmów. Sięga po zdanie z księgi Wyjścia i wyprowadza z niego wniosek.
A co do zmartwychwstania umarłych, czy nie czytaliście, co wam zostało powiedziane przez Boga:
Mt 22,31
Ja jestem Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba? Bóg nie jest Bogiem umarłych, ale żywych.
Mt 22,32
Ten wybór jest wymowny, ale trzeba od razu zaznaczyć, czego nie dowodzi. Pismo nie mówi nigdzie, że saduceusze uznawali wyłącznie Torę. To informacja spoza kanonu, powtarzana od wieków i prawdopodobnie prawdziwa, ale w Nowym Testamencie jej nie ma. Można powiedzieć najwyżej tyle, że Jeszua argumentuje z Tory — a dlaczego, tekst nie wyjaśnia.
Co gubi polski czytelnik
Tu nie ma straty przekładowej: UBG przepisuje nazwę, tak jak grecki przepisał ją z hebrajskiego. Strata jest innego rodzaju i przeciwna niż przy faryzeuszach. Tam polszczyzna dołożyła wyrok, którego w tekście nie ma; tutaj nie dołożyła nic i wyraz pozostaje pusty. Czytelnik nie ma z samego słowa żadnego sygnału, że mówi o warstwie rządzącej Świątynią, powiązanej z rodziną arcykapłańską i współpracującej z władzą rzymską.
Druga strata dotyczy pary. Faryzeusze i saduceusze pojawiają się w Ewangeliach razem tak często, że czytelnik bierze ich za dwa odcienie tego samego. Dz 23,7-8 pokazuje, że różnica była na tyle głęboka, iż jedno zdanie Pawła rozbiło Radę na dwie części.
Gdy to powiedział, powstał spór między faryzeuszami a saduceuszami i doszło do rozdwojenia wśród gromady zebranych.
Dz 23,7
Gdzie leksyka nie zamyka sporu
Pierwszy spór dotyczy sensu formuły z Dz 23,8. Czy saduceusze przeczyli istnieniu aniołów i duchów w ogóle, czy jakiemuś konkretnemu poglądowi na nie — na przykład na stan człowieka po śmierci? Za drugą możliwością przemawia to, że kilka zdań dalej faryzeusze mówią o duchu albo aniele przemawiającym do Pawła, więc rozmowa toczy się o sposobie, a nie tylko o istnieniu.
I wszczął się wielki krzyk, a uczeni w Piśmie ze stronnictwa faryzeuszy zerwali się i zaczęli się spierać, mówiąc: Niczego złego nie znajdujemy w tym człowieku. Jeśli mu coś powiedział duch albo anioł, to nie walczmy z Bogiem.
Dz 23,9
Drugi spór dotyczy pochodzenia nazwy. Wiąże się ją zwykle z imieniem kapłana Sadoka, ale Nowy Testament tego nie potwierdza ani nie zaprzecza. To znów hipoteza, nie dana.
Trzeci spór dotyczy tego, czy Dz 23,6 pokazuje Pawła jako korzystającego z realnej różnicy doktrynalnej, czy jako stosującego wybieg procesowy. Zdanie dopuszcza obie lekcje i sama nazwa stronnictwa niczego nie przesądza.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jaki był ich stosunek do proroków i pism — Pismo milczy. Nie wiemy, ilu ich było ani jak byli zorganizowani. Nie wiemy, dlaczego Jan nie używa tej nazwy ani razu, choć opisuje wiele scen z arcykapłanami. I nie wiemy, co się z nimi stało — czternaste wystąpienie tego wyrazu jest zarazem ostatnim, jakie Nowy Testament notuje.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Jeszua (Jezus) · Jan Chrzciciel
