Odpowiedź krótka brzmi: nie wiadomo, a Pismo nie ukrywa, że nie mówi. Warto jednak przejść przez to, co mówi, bo z kilku zdań da się wyprowadzić granicę czasową, a z żadnego nie da się wyprowadzić daty. Różnica między jednym a drugim jest tu całą treścią odpowiedzi.
Co o czasie stworzenia aniołów mówi Księga Hioba?
Bóg w mowie do Hioba opisuje początek ziemi i wymienia świadków.
Gdzie byłeś, kiedy zakładałem fundamenty ziemi? Powiedz, jeśli masz tę wiedzę. Kto określił jej rozmiary? Czy wiesz? Kto rozciągnął nad nią sznur? Na czym są oparte jej podstawy? Kto położył jej kamień węgielny; Gdy gwiazdy poranne razem śpiewały i radowali się wszyscy synowie Boży?
Hi 38,4-7
Ostatnie zdanie jest w tej sprawie kluczowe. Kiedy zakładano fundamenty ziemi, ktoś już był i się radował. Jeśli synowie Boży oznaczają tu istoty niebiańskie — a tak to określenie jest w Piśmie używane — to istnieli przed ukończeniem ziemi. To jedyna wskazówka chronologiczna, jaką mamy, i trzeba zauważyć, jak wiele zostawia otwartego. Nie mówi, ile wcześniej. Nie mówi, czy zostali stworzeni w tym samym tygodniu, czy przed nim.
Czy aniołowie są istotami stworzonymi?
Aniołowie nie są w Piśmie istotami odwiecznymi. Psalm mówi o nich w tym samym oddechu co o gwiazdach i wodach.
Chwalcie go, wszyscy jego aniołowie; chwalcie go, wszystkie jego zastępy. Chwalcie go, słońce i księżycu; chwalcie go, wszystkie gwiazdy święcące. Chwalcie go, niebiosa nad niebiosami i wody, które są nad niebiosami. Niech chwalą imię Pana, on bowiem rozkazał i zostały stworzone.
Ps 148,2-5
Rozkaz i powstanie — to język stwarzania, a nie współistnienia od zawsze. Nehemiasz włącza wojska niebios do tego samego dzieła.
Ty, ty jedynie jesteś Panem. Ty uczyniłeś niebiosa, niebiosa niebios i całe ich wojsko, ziemię i wszystko, co jest na niej, morza i wszystko, co w nich jest, ty też utrzymujesz to wszystko; a wojska niebios oddają tobie pokłon.
Ne 9,6
Paweł ujmuje to najszerzej i wprost obejmuje porządki niewidzialne.
Przez niego bowiem wszystko zostało stworzone, to, co w niebie i to, co na ziemi, to, co widzialne i co niewidzialne, czy trony, czy panowania, czy zwierzchności, czy władze. Wszystko przez niego i dla niego zostało stworzone.
Kol 1,16
Trony, panowania i zwierzchności nie są tu wyjątkiem od stworzenia, tylko jego częścią. Jest więc pewne, że aniołowie mają początek, i pewne, że sprawcą tego początku jest Bóg. Nie jest natomiast pewne, kiedy ten początek nastąpił.
Czy aniołowie musieli powstać w ciągu sześciu dni?
Kontrargument jest mocny i wychodzi z Dekalogu.
Pan bowiem przez sześć dni stworzył niebo i ziemię, morze i wszystko, co jest w nich, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego Pan błogosławił dzień szabatu i uświęcił go.
Wj 20,11
Jeśli w sześć dni powstało niebo, ziemia, morze i wszystko, co w nich jest, to aniołowie musieliby zmieścić się w tym tygodniu. Wzmacnia to zdanie zamykające relację o stworzeniu.
Tak ukończone zostały niebiosa i ziemia oraz wszystkie ich zastępy.
Rdz 2,1
Słowo o zastępach bywa czytane jako określenie wojsk niebieskich, a więc również aniołów. Przy takim odczycie sprawa byłaby zamknięta: powstali w tygodniu stworzenia, tylko nie napisano którego dnia.
Trudność polega na tym, że ten odczyt zderza się z pytaniem Boga do Hioba. Jeśli synowie Boży radowali się przy zakładaniu fundamentów ziemi, a ziemia powstaje w tym samym tygodniu, to musieliby zostać stworzeni przed nią, czyli pierwszego dnia albo wcześniej. Da się to pogodzić — wystarczy przyjąć, że powstali na samym początku tygodnia — ale trzeba uczciwie powiedzieć, że tekst tego nie stwierdza. To rozwiązanie jest możliwe, nie udowodnione.
Sam obraz z Księgi Hioba też nie jest jednoznaczny.
Gdy gwiazdy poranne razem śpiewały i radowali się wszyscy synowie Boży?
Hi 38,7
Gwiazdy poranne i synowie Boży stoją tu obok siebie w poetyckim zestawieniu. Kto uzna oba wyrażenia za określenia istot niebiańskich, otrzyma jasną chronologię. Kto uzna pierwsze za obraz ciał niebieskich, otrzyma zdanie o dwóch różnych rzeczach. Poemat nie rozstrzyga, a budowanie na poemacie ścisłej kolejności stworzenia jest nadużyciem.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, którego dnia ani w której epoce aniołowie zostali stworzeni. Pismo nie podaje tego ani w Księdze Rodzaju, ani w żadnym późniejszym miejscu, a wszystkie proponowane odpowiedzi są wnioskami z zestawiania fragmentów.
Nie wiemy, ilu ich jest. Padają w Piśmie liczby obrazowe, mówiące o tysiącach tysięcy, ale to język wielkości, a nie spis.
Nie wiemy, jak doszło do buntu części z nich ani kiedy. Pismo mówi, że upadli aniołowie istnieją, lecz nie zostawia narracji o tym wydarzeniu, którą dałoby się umieścić na osi czasu obok stworzenia człowieka.
Nie wiemy wreszcie, czym są w swojej naturze. Opisy ich wyglądu w wizjach prorockich są opisami widzenia, nie budowy. To milczenie ma znaczenie praktyczne: chroni przed traktowaniem aniołów jako tematu do dopowiadania, a Pismo takiego dopowiadania nigdzie nie zachęca.
