W tej sprawie przykazanie jest nietypowo szczegółowe. Zwykle Tora podaje zasadę i zostawia szczegóły, tutaj wylicza z osobna każdą kategorię osób i zwierząt objętych odpoczynkiem. To wyliczenie jest kluczem do całego pytania.
Kogo wymienia przykazanie o odpoczynku w szabat?
Ale siódmy dzień jest szabatem Pana, twego Boga. W tym dniu nie będziesz wykonywał żadnej pracy – ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani twoje bydło, ani twój gość, który jest w obrębie twoich bram.
Wj 20,10
Wymienieni są: ty, syn, córka, sługa, służąca, bydło i gość w obrębie bram. Zakaz nie kończy się więc na osobie zobowiązanej — obejmuje wszystkich, którzy od niej zależą. Powtórzenie w Księdze Powtórzonego Prawa dokłada do tego uzasadnienie.
Lecz siódmy dzień jest szabatem Pana, twego Boga. Nie będziesz wykonywał żadnej pracy w tym dniu ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani twój wół, ani twój osioł, ani żadne twoje bydło, ani twój gość, który jest w twych bramach; aby odpoczął twój sługa i twoja służąca – jak i ty.
Pwt 5,14
Zdanie kończy się słowami o tym, żeby sługa i służąca odpoczęli tak samo jak ty. Cel jest nazwany wprost i jest to cel po stronie pracownika, a nie pracodawcy. Ta sama myśl wraca w innym miejscu jeszcze wyraźniej.
Przez sześć dni będziesz wykonywać swoją pracę, ale siódmego dnia odpoczniesz, aby odpoczął twój wół i twój osioł i żeby odetchnął syn twojej niewolnicy i przybysz.
Wj 23,12
Tu odpoczynek zwierzęcia i przybysza jest podany jako powód całego przepisu. Nie da się tego przeczytać jako zwolnienia dla kogokolwiek, kto pracuje na czyjeś polecenie. Warto zwrócić uwagę, że przykazanie wymienia zwierzęta, które o żadnym przymierzu nie wiedzą — a więc obowiązek leży wyłącznie po stronie tego, kto nimi rozporządza.
Czy wolno w szabat kupować i zlecać pracę innym?
W tych dniach widziałem w Judzie ludzi tłoczących prasy w szabat i noszących snopy, które kładli na osły, także winogrona, figi i wszelkie ciężary, które przywozili do Jerozolimy w dzień szabatu. I zgromiłem ich za to, że w ten dzień sprzedają żywność. Także Tyryjczycy, którzy tam mieszkali, przynosili ryby i wszelki towar, a sprzedawali w szabat synom Judy i w Jerozolimie.
Ne 13,15-16
Nehemiasz gani dwie rzeczy naraz i obie są ważne dla tego pytania. Gani swoich za tłoczenie, noszenie i sprzedawanie, ale gani też sytuację, w której obcy kupcy handlują w szabat z synami Judy. Kupujący jest tu więc częścią problemu, nie tylko sprzedający. Wynika z tego, że przykazanie obejmuje także zlecanie pracy komuś, kto sam pod nim nie stoi, jeśli robi się to dla siebie i w tym dniu. Warto zauważyć, że Nehemiasz nie tłumaczy tego wywodem — dla niego sprawa jest oczywista, bo przykazanie mówi o bramach, a on właśnie bramy kazał zamykać. Reakcja jest administracyjna, a nie teologiczna, i to również coś mówi o tym, jak rzecz rozumiano.
Czy praca kapłanów w świątyni znosi ten zakaz?
Albo czy nie czytaliście w prawie, że w szabat kapłani w świątyni naruszają szabat, a są bez winy?
Mt 12,5
Kapłani w świątyni rzeczywiście pracują w szabat i są bez winy. Trzeba jednak zauważyć, czego dotyczy ta praca: służby ofiarniczej, nakazanej w tym samym prawie. Jest to wyjątek wewnątrz Tory, umocowany w niej samej, a nie ogólne poluzowanie przepisu. Trudno na tej podstawie zwolnić z odpoczynku pracowników sklepu albo magazynu.
A Jezus im odpowiedział: Mój Ojciec działa aż dotąd i ja działam.
J 5,17
Zdanie o działaniu Ojca dotyczy podtrzymywania świata i dzieł, które Jeszua czynił — uzdrowień. Nie jest to argument o działalności gospodarczej i nie należy z niego takiego argumentu robić.
Powiedział im także: Szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu.
Mk 2,27
Ustanowienie szabatu dla człowieka jest zdaniem o celu przykazania, a nie o jego zawieszeniu. W kontekście tego pytania działa zresztą raczej w drugą stronę: skoro szabat jest dla człowieka, to również dla tego człowieka, który u kogoś pracuje.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak potraktować pracę, która nie wymaga niczyjej obecności. Sklep internetowy przyjmujący zamówienia, serwer, automat, maszyna pracująca w cyklu ciągłym — Pismo takich przypadków nie zna i nie mówi, czy liczą się jako czyjaś praca, czy jako urządzenie. Wszystkie rozstrzygnięcia, jakie się w tej sprawie proponuje, są rozstrzygnięciami ludzi.
Nie wiemy, jak daleko sięgają dzisiejsze bramy. Przykazanie mówi o domownikach i o gościu w obrębie bram, czyli o ludziach fizycznie obecnych w gospodarstwie. Pracownik na umowie w innym mieście, podwykonawca, firma zewnętrzna albo kurier działający na zlecenie to sytuacje o innej budowie i tekst ich nie opisuje. Rozstrzygnięte jest natomiast to, co jest w wyliczeniu wprost: kto ma u siebie ludzi zależnych od jego polecenia, ten nie może zorganizować sobie odpoczynku ich kosztem.
Zobacz też: Sabat · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jeszua (Jezus) · Nehemiasz
