Pytanie ma dwie warstwy i mieszanie ich jest źródłem większości nieporozumień. Pierwsza: co Pismo mówi o pochodzeniu człowieka. Druga: czy Pismo wypowiada się o mechanizmie powstawania gatunków. Na pierwszą odpowiedź jest wyraźna, na drugą — żadna.
Jak Księga Rodzaju opisuje powstanie człowieka?
Opis stworzenia wyróżnia człowieka nie tworzywem, lecz relacją i zadaniem.
Potem Bóg powiedział: Uczyńmy człowieka na nasz obraz według naszego podobieństwa; niech panuje nad rybami morskimi i ptactwem niebieskim, nad bydłem i całą ziemią oraz nad wszelkimi zwierzętami pełzającymi, które pełzają po ziemi. Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boga go stworzył; stworzył ich mężczyzną i kobietą.
Rdz 1,26-27
Drugi rozdział podaje ten sam akt od strony sposobu.
Wtedy Pan Bóg ukształtował człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. I człowiek stał się żywą duszą.
Rdz 2,7
Tworzywem jest proch ziemi, a nie inne stworzenie. Człowiek staje się żywy nie przez rozwój, lecz przez tchnienie — akt, którego opis stworzenia nie przypisuje żadnemu innemu stworzeniu. Tak samo osobno opisane jest powstanie kobiety: z człowieka, nie ze zwierzęcia.
Wtedy Pan Bóg zesłał głęboki sen na Adama; a gdy zasnął, wyjął jedno z jego żeber i zapełnił ciałem miejsce po nim. I z tego żebra, które Pan Bóg wyjął z Adama, utworzył kobietę i przyprowadził ją do Adama.
Rdz 2,21-22
Paweł, pisząc o zmartwychwstaniu, mimochodem potwierdza to rozróżnienie.
Nie każde ciało jest jednakowe, ale inne jest ciało ludzi, a inne ciało zwierząt, inne ryb, a inne ptaków.
1 Kor 15,39
Czy Biblia opisuje biologiczny proces powstania człowieka?
Tekst nie opisuje żadnego procesu biologicznego. Nie podaje, ile trwało kształtowanie człowieka, czy proch był przetwarzany stopniowo, ani jak wygląda relacja między ciałem ludzkim a ciałami zwierząt na poziomie budowy. Nie polemizuje też z żadną teorią przyrodniczą, bo żadnej nie zna i nie stawia sobie takiego zadania. Rodzaju 1 odpowiada na pytanie, czyje to dzieło i po co, a nie jakim mechanizmem. Wciąganie Biblii na jedną ze stron sporu o mechanizm — po którejkolwiek stronie — obciąża ją twierdzeniem, którego nie wypowiedziała, i naraża na obalanie czegoś, czego nie broniła.
Osobno warto rozbroić samo sformułowanie pytania. Nikt w sporze o ewolucję nie twierdzi, że człowiek pochodzi od współczesnej małpy — to skrót publicystyczny, nie teza. Odpowiadanie na skrót zamiast na twierdzenie jest wygodne i bezużyteczne: obala się wtedy zdanie, którego druga strona nie wypowiedziała, i wychodzi się z dyskusji z poczuciem wygranej, której nie było.
Które wersety zbliżają człowieka do zwierząt?
Trzy miejsca bywają przywoływane przeciw ostremu rozdziałowi człowieka i zwierząt. Pierwsze mówi o powstawaniu istot żywych na rozkaz skierowany do ziemi.
Bóg powiedział też: Niech ziemia wyda istoty żywe według swego rodzaju: bydło, zwierzęta pełzające i zwierzęta ziemi według swego rodzaju. I tak się stało.
Rdz 1,24
Rdz 1,24 pokazuje, że także zwierzęta powstają z ziemi i że wyrażenie o rodzaju nie jest terminem taksonomicznym — nie da się z niego wyprowadzić ani granic gatunku, ani zakazu zmienności wewnątrz niego. Drugie miejsce jest jeszcze mocniejsze.
Bo jednakowy jest los synów ludzkich i los zwierząt. Jak umiera ten, tak umiera i tamto. Wszyscy mają jednakowe tchnienie, a nie ma człowiek przewagi nad zwierzęciem, gdyż wszystko jest marnością. Wszystko to idzie do jednego miejsca; wszystko jest z prochu i wszystko w proch się obraca. A któż wie, że duch synów ludzkich idzie w górę, a duch zwierzęcia zstępuje do ziemi?
Koh 3,19-21
Koh 3,19-21 zestawia człowieka i zwierzę tak blisko, jak to w Piśmie możliwe: wspólne tchnienie, wspólny proch, wspólny koniec. Kohelet mówi jednak o losie, nie o pochodzeniu, i kończy pytaniem, a nie tezą. Podobnie brzmi psalm.
Lecz człowiek, choć otoczony czcią, nie przetrwa; podobny jest do bydląt, które giną.
Ps 49,12
Ps 49,12 porównuje człowieka do bydła w kontekście śmierci i przemijania bogactwa. Żaden z tych trzech tekstów nie mówi o rodowodzie biologicznym — ale też żaden nie pozwala twierdzić, że Pismo widzi człowieka jako całkowicie odrębny od reszty stworzenia. Sprawa mechanizmu pozostaje przez Pismo nietknięta.
Czego nie wiemy
Nie wiemy z Pisma, jak przebiegało kształtowanie ciała człowieka, bo tekst opisuje sprawcę i skutek, a nie proces. Nie wiemy, gdzie w kategoriach przyrodniczych przebiega granica rodzaju z Rodzaju 1, bo słowo to nie jest tam zdefiniowane. Artykuł nie rozstrzyga też ustaleń poza Pismem — porównań anatomicznych, kopalnych czy genetycznych — bo są to dane innego porządku, o których Biblia się nie wypowiada i których nie unieważnia. Pismo mówi natomiast jedno wyraźnie i to warto od niego brać: człowiek jest dziełem Boga, nosi Jego obraz i odpowiada przed Nim. Tego twierdzenia żaden pomiar nie potwierdzi ani nie obali, bo nie jest twierdzeniem o mechanizmie.
