W 1956 roku przy pracach budowlanych w jerozolimskiej dzielnicy Rechawia natrafiono na wykuty w skale grobowiec rodzinny. Datuje się go na I wiek p.n.e., czyli na schyłek panowania Hasmoneuszy. Wyróżnia go trójstopniowa całość: dziedziniec, przedsionek wsparty na pojedynczej kolumnie i wznoszący się nad nim kamienny nagrobek o kształcie piramidy — element, który w tamtej epoce stawiano nad grobami ludzi zamożnych, żeby pamięć o zmarłym miała widoczny punkt w krajobrazie.
Rysunki na tynku
Najbardziej niezwykłą częścią tego grobu są rysunki wykonane węglem na otynkowanej ścianie przedsionka. Widnieją na nich okręty wojenne, przedstawione ze szczegółami takielunku i uzbrojenia, w układzie sugerującym pościg. Obok zachowała się scena polowania oraz kilka innych, drobniejszych znaków wydrapanych przez odwiedzających. Aramejski napis zawiera lament po człowieku imieniem Jazon i wezwanie do żałoby; obok znaleziono także krótszy tekst grecki.
Co robią okręty wojenne na ścianie grobu w mieście oddalonym od morza o kilkadziesiąt kilometrów? Odpowiedzi są dwie i obie są domysłem. Że zmarły służył we flocie albo był w nią zaangażowany — Hasmoneusze rzeczywiście sięgnęli po port w Jafie i prowadzili działania morskie. Albo że rysunek upamiętnia jakieś konkretne wydarzenie z życia rodziny, którego nie znamy. Sam grobowiec tego nie rozstrzyga i żaden napis tego nie wyjaśnia.
Warto też zauważyć, czym te rysunki są technicznie. To nie freski wykonane przez malarza na zamówienie, tylko szkice węglem na świeżym tynku — bliżej im do rysunku ręką kogoś, kto stał w tym przedsionku, niż do programu dekoracyjnego. Część znaków na ścianach dopisali zresztą późniejsi odwiedzający. Grób był miejscem, do którego wracano.
Jedno imię, dwie kultury
Grób ten jest przede wszystkim znakomitym świadectwem podwójności tamtego pokolenia. Zmarły nosi greckie imię. Lament po nim napisano po aramejsku. Forma nagrobka jest hellenistyczna, sposób pochówku żydowski, a zmarłego złożono w rodzinnej komorze zgodnie z miejscowym zwyczajem. Wśród przedmiotów towarzyszących pochówkom znajdowano monety z okresu panowania Aleksandra Janneusza — te same drobne brązy, które są dziś najpospolitszym znaleziskiem z warstw hasmonejskich.
Ten sam okres widziany od strony jednego grobu wygląda inaczej niż widziany od strony kronik wojennych. Nie ma tu wyboru między wiernością a hellenizacją. Jest rodzina, która używa obu języków, obu form i nie uważa tego za problem wymagający wyjaśnienia.
Zwyczaj, o którym mówi Ewangelia
Budowanie okazałych grobowców i ozdabianie pomników było w Judei praktyką na tyle rozpowszechnioną, że stało się przedmiotem ostrego słowa Jeszui:
Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo budujecie grobowce proroków i zdobicie nagrobki sprawiedliwych;
Mt 23,29
Grobowiec Jazona jest o kilkadziesiąt lat wcześniejszy od tej wypowiedzi i nie jest grobem proroka. Pokazuje jednak dokładnie ten obyczaj, do którego Mesjasz się odnosi: staranną, kosztowną architekturę pamięci, wznoszoną przez żyjących.
Czego to nie dowodzi
Nie wiemy, kim był Jazon. Imię jest częste, napis nie podaje urzędu ani rodu, a wszystkie propozycje utożsamienia go z kimś znanym z innych źródeł pozostają spekulacją.
Rysunki okrętów nie dowodzą, że Hasmoneusze mieli flotę wojenną w rozumieniu państwa morskiego. Świadczą o tym, że motyw morski był komuś w Jerozolimie bliski na tyle, by trafić na ścianę grobu. Interpretacja tego jako zapisu służby zmarłego jest prawdopodobna, ale nie potwierdzona.
I nie jest to ilustracja słów z Ewangelii Mateusza. Jeszua mówi o grobach proroków i o postawie tych, którzy je zdobią, a nie o tym konkretnym obiekcie. Zestawienie ma sens jako tło obyczajowe — pokazuje realny wygląd rzeczy, o których mówił — i tylko w tym zakresie jest uprawnione.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Jeszua (Jezus) · Jazon — znaczenie imienia
