Mit, który nie chce ustąpić
Przekonanie, że piramidy zbudowali niewolnicy, a wśród nich Izraelici, jest jednym z najtrwalszych nieporozumień dotyczących starożytnego Egiptu. Powtarzają je filmy, przewodniki i kazania. Tymczasem jest ono błędne na dwóch poziomach naraz: mylnie opisuje egipską organizację pracy i mylnie umieszcza Izraelitów w czasie. Oba te błędy da się dziś rozstrzygnąć materiałem, a nie samą argumentacją.
Osiedle pod piaskiem
Na południowy wschód od piramid, pod warstwą piasku i gruzu, odsłonięto osiedle zbudowane dla ludzi pracujących przy budowie. Prace prowadzili tam Mark Lehner i Zahi Hawass. Znaleziono długie budynki z rzędami stanowisk noclegowych, mogące pomieścić jednorazowo znaczną liczbę ludzi, a obok nich zaplecze: piekarnie z formami do wypieku chleba, warzelnie piwa, miejsca oprawiania mięsa i magazyny.
Skala tego zaplecza jest tu argumentem najmocniejszym. Odnalezione szczątki zwierzęce wskazują na regularne dostawy bydła i ryb, czyli na żywienie robotników mięsem — czego niewolnikom się nie zapewnia, bo jest to kosztowne. Organizacja przypomina raczej wojskową: załogi podzielone na oddziały, z nazwami, przydziałami i rotacją.
Cmentarz z tytułami
Obok osiedla leży cmentarz robotników. Groby są skromne, ale prawdziwe: z nadbudowami, wyposażeniem i inskrypcjami podającymi imiona oraz funkcje pochowanych, takie jak nadzorca załogi czy rzemieślnik. Ludzie ci zostali pochowani w cieniu budowli, przy której pracowali, z zachowaniem obrzędów przysługujących Egipcjanom. Szkielety noszą ślady ciężkiej pracy fizycznej, ale też zrośniętych złamań, co znaczy, że rannym udzielano opieki i pozwalano dojść do zdrowia.
Niewolników się tak nie chowa i tak się o nich nie dba. Cmentarz jest w tej sprawie świadectwem rozstrzygającym.
Dziennik Merera
Do tego doszło znalezisko z Wadi al-Dżarf nad Morzem Czerwonym: zwoje papirusu z zapiskami urzędnika imieniem Merer. To najstarsze zapisane papirusy, jakie znamy. Merer prowadził dziennik pracy swojego oddziału, który transportował drogą wodną bloki wapienia z kamieniołomów po drugiej stronie Nilu na budowę w Gizie. Zapisywał kursy, postoje, odbiór ładunku i wydawane racje. Mamy więc administracyjny zapis budowy sporządzony przez uczestnika.
A gdzie w tym Izraelici
Nigdzie — i to z powodu chronologicznego, który jest niezależny od wszystkich sporów o datowanie Wyjścia. Piramidy w Gizie należą do Starego Państwa i powstały około tysiąca lat przed najwcześniejszą z proponowanych dat pobytu Izraela w Egipcie. Nawet przy najbardziej wysuniętym wstecz datowaniu różnica pozostaje ogromna.
Sam tekst zresztą mówi coś zupełnie innego niż mit. Przymusowa praca dotyczy budowy miast, a nie grobowców, i toczy się w Delcie, a nie pod Memfis.
Ustanowiono więc nad nimi nadzorców, aby ich gnębili ciężarami. I lud Izraela zbudował dla faraona miasta na składy: Pitom i Ramzes.
Wj 1,11
Cegła z mułu nilowego, o której mówi dalszy ciąg tego rozdziału, nie ma nic wspólnego z kamiennym blokiem z kamieniołomu. To dwie różne technologie, dwie różne epoki i dwa różne przedsięwzięcia.
Czego to nie dowodzi
Obalenie mitu o niewolnikach nie jest potwierdzeniem biblijnego opisu ucisku. Osiedle w Gizie i papirusy Merera dotyczą Starego Państwa i nie mówią nic o tym, co działo się w Delcie tysiąc lat później. Fakt, że przy piramidach pracowali opłacani Egipcjanie, nie rozstrzyga, czy przy budowie miast na składy pracowali przymuszeni cudzoziemcy — to zupełnie osobne pytanie i odpowiedzi na nie archeologia nie dostarczyła.
Nie należy też przenosić modelu z Gizy na całą historię Egiptu. Praca przymusowa istniała w Egipcie i jest poświadczona: państwo powoływało ludzi do robót publicznych, a jeńcy wojenni trafiali do majątków świątynnych i do kopalń. Wniosek brzmi więc precyzyjniej, niż zwykle się go podaje: piramid nie zbudowali niewolnicy ani Izraelici, ale z tego nie wynika, że Egipt nikogo nie zmuszał do pracy.
