Chazon (חָזוֹן, H2377) występuje trzydzieści cztery razy i rozkłada się nierówno: dwanaście razy u Daniela, siedem u Ezechiela, dwa u Habakuka, reszta pojedynczo. Uwspółcześniona Biblia Gdańska oddaje go niemal zawsze przez widzenie. Jest jeden wyjątek i akurat ten wyjątek to najczęściej cytowany werset z tym słowem.
Tytuł całej księgi
Chazon bywa nagłówkiem, nie opisem pojedynczego przeżycia. Trzy księgi prorockie otwierają się tym rzeczownikiem.
Widzenie Izajasza, syna Amosa, dotyczące Judy i Jerozolimy, które miał za dni Uzjasza, Jotama, Achaza i Ezechiasza – królów Judy.
Iz 1,1
Widzenie Abdiasza. Tak mówi Pan Bóg o Edomie: Usłyszeliśmy wieść od Pana, a posłaniec został wysłany do narodów: Powstańcie, wyruszmy przeciwko niemu do bitwy.
Ab 1,1
To ważne, bo księga Izajasza w przeważającej części nie jest relacją z oglądania czegokolwiek — są w niej mowy sądowe, wyrocznie przeciw narodom, poematy. Mimo to całość nosi tytuł chazon. Rzeczownik nie mówi więc, jakim kanałem zmysłowym przyszło objawienie, tylko że przyszło od Jahwe i ma status wiążący. Podobnie u Nahuma, gdzie księga zostaje nazwana księgą widzenia, choć zaraz obok stoi drugi termin techniczny, massa.
Widzenie, którego brakuje
A chłopiec Samuel służył Panu przed Helim. W tych dniach słowo Pana było drogocenne i nie było jawnego widzenia.
1Sm 3,1
Zdanie o czasach Helego opisuje sytuację, w której kontakt jest przerwany. Nie znaczy to, że nikt nie ma wizji ani snów, lecz że nie ma wiążącego słowa. Chazon jest tu policzalnym dobrem: albo go w danym pokoleniu jest dużo, albo mało. Ta sama logika wraca w skardze Lamentacji, gdzie razem z upadkiem miasta znika Prawo i znika chazon proroków.
Werset, który po polsku mówi co innego
Gdy nie ma proroctwa, lud ginie, a kto przestrzega prawa, jest błogosławiony.
Prz 29,18
To jedyne miejsce, w którym przekład oddaje chazon przez proroctwo. Wybór jest zrozumiały, ale ma skutek uboczny: czytelnik nie skojarzy tego zdania z nagłówkiem księgi Izajasza. Drugi człon wersetu jest przy tym kluczem — mówi o tym, kto strzeże Tory, i stoi w paralelizmie do pierwszego. Chazon i Tora są tu dwoma imionami tej samej rzeczy: objawionego słowa, które trzyma lud w ryzach.
Warto dodać, że hebrajski czasownik w pierwszej połowie nie znaczy ginąć w sensie umierania. Opisuje raczej puszczenie wolno, rozprzężenie, zdjęcie hamulca. Zdanie nie mówi więc, że lud bez wizji umiera, tylko że lud pozbawiony objawionego słowa przestaje się trzymać. Popularne użycie tego wersetu jako zachęty do budowania wizji przedsiębiorstwa nie ma oparcia w hebrajskim.
Widzenie prawdziwe i zmyślone
Prorocy używają chazon również wtedy, gdy piętnują podróbki. Słowo samo w sobie nie gwarantuje pochodzenia.
Tak mówi Pan zastępów: Nie słuchajcie słów tych proroków, którzy wam prorokują. Oni was zwodzą, zwiastują wam widzenie własnego serca, a nie z ust Pana.
Jr 23,16
Ezechiel idzie dalej i cytuje przysłowie, którym lud kwitował zapowiedzi: dni się dłużą, a widzenie zawodzi. Odpowiedź jest taka, że każde chazon się wypełni. Habakuk dostaje polecenie, żeby widzenie zapisać, bo dotyczy wyznaczonego czasu i może się odwlekać.
Wtedy Pan mi odpowiedział: Zapisz to widzenie, zapisz je wyraźnie na tablicach, aby czytający mógł je szybko przeczytać.
Ha 2,2
Co gubi polski przekład
Po polsku widzenie sugeruje przeżycie wzrokowe, coś w rodzaju obrazu przed oczami. Hebrajskie chazon opisuje przede wszystkim status wypowiedzi, a nie sposób jej odbioru. Prorok, który wygłasza mowę, i prorok, który widzi obraz, przekazują to samo chazon.
Gubi się także związek z Torą. W Przysłowiach oba pojęcia stoją w jednym wersecie jako para, ale w polskim tekście jedno jest proroctwem, a drugie prawem, więc paralelizm przestaje być widoczny. Czytelnik nie zobaczy, że brak objawionego słowa i lekceważenie Prawa opisano jako jedną chorobę.
Znika wreszcie różnica gatunkowa. Kiedy nagłówek księgi brzmi chazon, jest to deklaracja o całości zbioru. W polskim tłumaczeniu słowo widzenie w nagłówku wygląda jak opis pierwszej sceny, a nie jak tytuł.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dokładnie chazon miał się do pokrewnych rzeczowników z tego samego rdzenia. Teksty używają ich zamiennie w podobnych kontekstach i nigdy nie podają definicji, więc każdy podział na widzenie nocne, widzenie w ekstazie i objawienie słowne jest rekonstrukcją, a nie danymi.
Nie wiemy, czy nagłówki ksiąg pochodzą od samych proroków, czy od późniejszych redaktorów zbiorów. Sam tekst tego nie rozstrzyga, a od odpowiedzi zależy, czy chazon jest tam terminem autorskim, czy bibliotecznym.
Sporny pozostaje też sens czasownika w Przysłowiach. Znaczenie puszczenia wolno jest dobrze poświadczone gdzie indziej, ale w tym miejscu formę można rozumieć zarówno jako rozprzężenie ludu, jak i jako jego odsłonięcie, obnażenie. Przekłady rozchodzą się i żadne z odczytań nie ma przewagi rozstrzygającej.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Jahwe · Massa (מַשָּׂא) — „brzemię” jako gatunek wyroczni prorockiej · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Księga Izajasza · Ezechiel
