Kto czyta księgi prorockie dłuższymi partiami, szybko zauważa, że zdania chodzą parami. Prorok mówi coś, a zaraz potem mówi to jeszcze raz — innymi słowami, w innym obrazie, w tym samym rytmie. To nie jest ozdobnik ani nieporadność stylu. To podstawowa jednostka poezji hebrajskiej, nazywana paralelizmem: jedna myśl rozpisana na dwa, rzadziej trzy człony.
Dwa człony, jedna myśl
Najprostszy przykład otwiera księgę Izajasza.
Wół zna swojego gospodarza i osioł żłób swego pana, lecz Izrael mnie nie zna, mój lud się nie zastanawia.
Iz 1,3
Zwierzę pojawia się dwa razy — wół i osioł. Wiedza pojawia się dwa razy — zna gospodarza, zna żłób. Potem to samo po stronie ludzi: Izrael nie zna, lud się nie zastanawia. Nikt rozsądny nie próbuje tu odróżnić wiedzy wołu od wiedzy osła. Drugi człon nie dokłada informacji, tylko dociska tę samą.
Tak samo działa zdanie, od którego zaczyna się czterdziesty rozdział.
Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Pana, prostujcie na pustyni ścieżkę naszego Boga.
Iz 40,3
Droga i ścieżka to jedno. Przygotować i wyprostować to jedna czynność. Kto policzyłby tu dwie osobne roboty, dołożyłby do tekstu coś, czego w nim nie ma.
Trzy sposoby, na jakie pracuje drugi człon
Najczęstszy jest paralelizm synonimiczny: druga połowa powtarza pierwszą innymi słowami.
Niech raczej sąd tryska jak woda, a sprawiedliwość jak gwałtowny strumień.
Am 5,24
Sąd i sprawiedliwość, woda i gwałtowny strumień — jedna para pojęć, jedna para obrazów, jedno żądanie.
Drugi sposób to przeciwstawienie: to samo ujęte raz twierdząco, raz przez zaprzeczenie odwrotności.
Synu mój, słuchaj pouczenia swego ojca i nie odrzucaj nauki swojej matki;
Prz 1,8
Słuchać pouczenia i nie odrzucać nauki to nie dwa różne obowiązki wobec dwojga rodziców, lecz jeden obowiązek pokazany z dwóch stron.
Trzeci to narastanie, w którym kolejny człon zawęża i precyzuje poprzedni.
Raduj się wielce, córko Syjonu! Wykrzykuj, córko Jerozolimy! Oto twój Król przychodzi do ciebie; sprawiedliwy i Zbawiciel, cichy i siedzący na ośle, na oślątku, źrebięciu oślicy.
Za 9,9
Osioł, oślątko i źrebię oślicy to nie stado, tylko jedno zwierzę nazwane trzy razy, za każdym razem dokładniej. Podobnie Micheasz rozpisuje jedno żądanie na trzy równoległe człony.
On ci oznajmił, człowieku, co jest dobre i czego Pan żąda od ciebie: jedynie tego, byś czynił sprawiedliwie, kochał miłosierdzie i pokornie chodził z twoim Bogiem.
Mi 6,8
Co to zmienia w czytaniu
Paralelizm rozstrzyga część sporów, zanim się zaczną. Gdy Ozeasz mówi o ofiarach, miarę porównania podaje dopiero drugi człon.
Pragnę bowiem miłosierdzia, a nie ofiary, i poznania Boga bardziej niż całopalenia.
Oz 6,6
Ofiara stoi tu naprzeciw miłosierdzia, całopalenie naprzeciw poznania Boga — a w drugim członie łącznikiem nie jest zaprzeczenie, tylko porównanie stopnia. Zdanie ustawia hierarchię, nie kasuje kultu. Kto czyta sam pierwszy człon, wyciąga z Ozeasza wniosek, którego drugi człon nie potwierdza.
Ta sama zasada obowiązuje u Joela. Rozdzieranie szat i rozdzieranie serca to jeden gest żałoby pokazany dwa razy: raz od zewnątrz, raz od wewnątrz. Prorok żąda tego drugiego.
Rozdzierajcie swoje serca, a nie swoje szaty, i nawróćcie się do Pana, waszego Boga, bo on jest łaskawy i miłosierny, nieskory do gniewu i hojny w miłosierdzie i żałuje nieszczęścia.
Jl 2,13
Poza księgami prorockimi działa to identycznie — niebiosa i firmament, głoszą i obwieszczają, chwała Boga i dzieło jego rąk.
Niebiosa głoszą chwałę Boga, a firmament obwieszcza dzieło jego rąk.
Ps 19,1
Wreszcie ten sam mechanizm porządkuje opis cierpienia Sługi: zraniony za występki obok startego za nieprawości, kara obok ran.
Lecz on był zraniony za nasze występki, starty za nasze nieprawości. Kara dla naszego pokoju była na nim, a jego ranami zostaliśmy uzdrowieni.
Iz 53,5
Cztery pary, jedna sprawa. Kto rozbija je na cztery odrębne wydarzenia, buduje z poezji kronikę, którą trudno potem uzgodnić z czymkolwiek.
Czego nie wiemy
Nie znamy metrum poezji hebrajskiej. Nie wiadomo, czy wers liczono na sylaby, na akcenty, czy na coś jeszcze; propozycje badaczy się różnią, a sam tekst spółgłoskowy tego nie rozstrzyga. Nie znamy melodii ani sposobu wykonania, choć nagłówki psalmów pokazują, że jakiś sposób istniał. Nie zawsze też da się orzec, czy drugi człon powtarza pierwszy, czy jednak dokłada nową treść — granica bywa nieostra i uczciwiej to przyznać, niż opierać naukę na założeniu, że dokłada. Podział na wersety, wielkie litery i znaki przestankowe w polskim wydaniu pochodzą z późniejszej tradycji wydawniczej, nie od proroka; to one często sugerują cezurę, której w tekście hebrajskim nie ma.
Zobacz też: Ofiara (korban) · Micheasz · Ozeasz — znaczenie imienia
