Massa (מַשָּׂא, H4853) pada sześćdziesiąt pięć razy i jest jednym z najciekawszych przypadków dwuznaczności w hebrajskiej Biblii. Rzeczownik pochodzi od czasownika oznaczającego podnoszenie i niesienie, więc jego podstawowe znaczenie jest fizyczne. W księgach prorockich robi jednak karierę jako termin techniczny. Uwspółcześniona Biblia Gdańska oddaje go co najmniej czterema słowami: brzemię, ciężar, proroctwo i wyrok.
Ciężar, który się dźwiga
Jeśli zobaczysz, że osioł tego, który cię nienawidzi, leży pod swoim ciężarem, nie odmówisz mu pomocy. Owszem, masz mu z nim pomóc.
Wj 23,5
Osioł nieprzyjaciela leżący pod swoim massa to obraz całkowicie namacalny. Tak samo w Księdze Liczb, gdzie massa oznacza ładunek przydzielony konkretnym rodzinom lewickim przy przenoszeniu przybytku — jedenaście wystąpień w tej jednej księdze dotyczy transportu sprzętu.
Wszelka służba synów Gerszonitów związana ze wszystkimi ich ciężarami oraz z całą ich służbą ma odbywać się zgodnie z rozkazem Aarona i jego synów; i powierzycie im troskę o wszystkie ich ciężary.
Lb 4,27
Do tej samej rodziny należą teksty o szabacie. Nehemiasz zamyka bramy Jerozolimy, żeby w szabat nie wnoszono massa, a Jeremiasz poświęca temu cały fragment rozdziału siedemnastego. Zakaz dotyczy ciężarów handlowych: snopów, wina, fig, towaru na osłach.
Ciężar, który dźwiga człowiek
I Mojżesz powiedział do Pana: Dlaczego tak źle się obchodzisz ze swoim sługą? Dlaczego nie znalazłem łaski w twoich oczach, że włożyłeś na mnie ciężar całego tego ludu?
Lb 11,11
Mojżesz skarży się, że włożono na niego massa całego ludu. Kilka wersetów dalej siedemdziesięciu starszych ma to massa nieść razem z nim. Dawid mówi tak o Chuszaju, który w drodze byłby dla niego obciążeniem, a Barzillaj tak o sobie samym na starość. Hiob pyta, dlaczego stał się massa dla siebie. Przenośnia jest tu naturalna i czytelna również po polsku.
Dawid powiedział do niego: Jeśli pójdziesz ze mną, będziesz mi ciężarem;
2Sm 15,33
Nagłówek wyroczni
Zupełnie inaczej działa massa u proroków. Tam jest to pierwsze słowo wyroczni skierowanej przeciw miastu albo narodowi, po którym następuje nazwa adresata w dopełniaczu.
Brzemię Babilonu, które widział Izajasz, syn Amosa.
Iz 13,1
Brzemię Niniwy. Księga widzenia Nahuma Elkoszyty.
Na 1,1
Izajasz otwiera tak dziesięć kolejnych wyroczni w rozdziałach od trzynastego do dwudziestego trzeciego, między innymi przeciw Babilonowi, Moabowi, Damaszkowi, Egiptowi, Arabii i Tyrowi. Ten sam nagłówek nosi księga Malachiasza i dwa duże bloki u Zachariasza. Przekład zachowuje w tych miejscach słowo brzemię, ale gdzie indziej wybiera proroctwo — tak jest w wyroczni z roku śmierci Achaza i w nagłówkach dwóch zbiorów mądrościowych.
Słowa króla Lemuela, proroctwo, którego nauczyła go jego matka.
Prz 31,1
W Drugiej Księdze Królewskiej to samo słowo zostało oddane przez wyrok: Jehu przypomina, jak Jahwe wydał massa przeciw Achabowi. Czytelnik polski nie ma szansy powiązać tego zdania z nagłówkami Izajasza.
Gra słów, której nie da się przełożyć
Jeremiasz buduje na dwuznaczności massa cały fragment rozdziału dwudziestego trzeciego. Lud pyta proroka o massa Jahwe, spodziewając się kolejnej wyroczni, a odpowiedź obraca słowo przeciw pytającym.
A gdy ten lud albo prorok lub kapłan zapytają cię: Jakie jest brzemię Pana? – wtedy odpowiesz: Jakie brzemię? – właśnie takie: Opuszczę was, mówi Pan.
Jr 23,33
W polskim tekście brzmi to jak niezręczne powtórzenie. W hebrajskim to precyzyjny cios: pytacie o wyrocznię, więc dowiecie się, że sami jesteście ciężarem, którego Jahwe zamierza się pozbyć. W kolejnych wersetach pada zakaz używania tej formuły, bo słowo zostało zużyte. Przekład powtarza brzemię osiem razy w czterech wersetach i to jest właściwie jedyne wyjście — tyle że efekt komiczny zastępuje efekt gniewu.
Co gubi polski przekład
Gubi się przede wszystkim to, że nagłówek wyroczni i worek na grzbiecie osła są jednym słowem. Hebrajski czytelnik słysząc początek proroctwa przeciw Babilonowi słyszał jednocześnie: oto ładunek do zniesienia. Polskie brzemię ratuje część tego skojarzenia, ale przekład nie jest konsekwentny i te same wyrocznie bywają proroctwami.
Znika też jednorodność zbioru. Dziesięć wyroczni Izajasza, otwarcie Nahuma, otwarcie Habakuka, dwa bloki Zachariasza i cały Malachiasz tworzą razem rozpoznawalny gatunek literacki o jednej nazwie. W polskim tekście część z nich to brzemiona, część proroctwa, a jedna to wyrok — więc gatunek się rozsypuje.
Gubi się wreszcie ostrze polemiki Jeremiasza, która działa wyłącznie na dwuznaczności. Bez niej rozdział dwudziesty trzeci wygląda na powtarzanie się, a jest starannie zbudowanym atakiem na sposób mówienia fałszywych proroków.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy prorockie massa wywodzi się od dźwigania ciężaru, czy od podnoszenia głosu. Hebrajski używa tego samego czasownika w obu zwrotach, a Tanach nigdy nie wyjaśnia, które skojarzenie było pierwsze. Starożytne przekłady rozchodzą się w tej sprawie od początku.
Nie jest jasne, czy massa zawsze zapowiada nieszczęście. Większość wyroczni jest wroga adresatowi, ale nagłówek u Zachariasza otwiera także zapowiedzi ocalenia, a dwa teksty mądrościowe nie mają charakteru sądowego w ogóle.
Osobno stoją dwa wystąpienia w Pierwszej Księdze Kronik, dotyczące Kenaniasza i śpiewu Lewitów. Tekst hebrajski jest tam trudny, a przekład mówi o kierowaniu śpiewaniem, nie o żadnym ciężarze. Czy chodzi o podnoszenie głosu, o niesienie arki, czy o funkcję urzędową, pozostaje nierozstrzygnięte.
Zobacz też: Sabat · Jahwe · Tanach · Księga Malachiasza · Nehemiasz · Dawid
