Zwrot o obrzezaniu serca bywa przedstawiany jako nowotestamentowe przeciwstawienie zewnętrznego obrzędu wewnętrznej postawie. Tymczasem pada on w Torze, i to w mowie Mojżesza, a potem u Jeremiasza — na długo przed jakimkolwiek sporem o obrzezanie pogan. Nie jest więc nowym pomysłem, lecz stałym elementem języka samego Prawa.
Wezwanie w Torze
Powtórzone Prawo formułuje je jako polecenie i stawia obok innego znanego nam obrazu — twardego karku:
Obrzeżcie więc nieobrzezanie swojego serca i nie zatwardzajcie już swojego karku.
Pwt 10,16
Zestawienie jest znaczące. Obrzezanie serca i miękki kark to dwie strony tej samej rzeczy: zdolności do przyjęcia prowadzenia. Kilka rozdziałów dalej to samo wyrażenie wraca, ale w innym trybie — jako coś, co uczyni Bóg:
Pan, twój Bóg, obrzeza twoje serce i serce twego potomstwa, abyś miłował Pana, swego Boga, z całego swego serca i całą swoją duszą, abyś żył.
Pwt 30,6
Warto zwrócić uwagę na cel podany w tym wersecie. Obrzezanie serca ma prowadzić do miłowania Boga i do życia, a nie do zwolnienia z czegokolwiek.
Księga Kapłańska używa formy przeczącej — mówi o sercach nieobrzezanych, które muszą się ukorzyć, żeby doszło do odwrócenia losu:
I że ja postępowałem na przekór im, i wprowadziłem ich do ziemi ich wrogów; jeśli wtedy ukorzą się ich nieobrzezane serca i będą znosić karę za swoje nieprawości;
Kpł 26,41
Jeremiasz
Prorok podejmuje ten obraz i formułuje go najostrzej ze wszystkich. Wezwanie jest skierowane do ludzi obrzezanych fizycznie, mieszkańców Judy i Jerozolimy:
Obrzeżcie się dla Pana i usuńcie napletki waszych serc, Judejczycy i mieszkańcy Jerozolimy, aby moja zapalczywość nie wybuchła jak ogień i nie paliła się tak, że nikt nie zdoła jej zgasić z powodu zła waszych uczynków.
Jr 4,4
W innym miejscu zestawia narody nieobrzezane z Izraelem i wyciąga wniosek, który musiał brzmieć skandalicznie: pod względem serca różnicy nie ma:
Egipt, Judę, Edom, Ammonitów, Moabitów i wszystkich, którzy są w najdalszych zakątkach i mieszkają na pustyni. Wszystkie te narody bowiem są nieobrzezane, a cały dom Izraela ma nieobrzezane serce.
Jr 9,26
W listach
Nowy Testament nie tworzy nowego pojęcia, lecz kontynuuje ten sam wątek. Paweł formułuje to zdaniem, które wprost odsyła do obrazu znanego z Tory:
Ale ten jest Żydem, kto jest nim wewnątrz, i to jest obrzezanie, co jest obrzezaniem serca, w duchu, nie w literze, którego chwała nie pochodzi od ludzi, lecz od Boga.
Rz 2,29
Szczepan łączy w oskarżeniu trzy idiomy naraz — twardy kark, nieobrzezane serce i nieobrzezane uszy — a więc korzysta z gotowego zasobu wyrażeń prorockich:
Ludzie twardego karku, nieobrzezanego serca i uszu! Wy zawsze sprzeciwiacie się Duchowi Świętemu. Jak wasi ojcowie, tak i wy!
Dz 7,51
List do Kolosan mówi o obrzezaniu nieuczynionym ręką, znów w kategoriach zaczerpniętych z tego samego obrazu:
W nim też zostaliście obrzezani obrzezaniem nie ręką uczynionym, lecz obrzezaniem Chrystusa, przez zrzucenie grzesznego ciała doczesnego;
Kol 2,11
Warto też zauważyć, jak Jeremiasz buduje swoje oskarżenie. Najpierw zapowiada dzień, w którym Bóg nawiedzi obrzezanych i nieobrzezanych razem, jakby ta różnica przestała cokolwiek znaczyć:
Oto nadchodzą dni, mówi Pan, w których nawiedzę każdego obrzezanego i nieobrzezanego;
Jr 9,25
Dopiero potem podaje kryterium, według którego obie grupy trafiają do jednego worka — stan serca. Prorok nie unieważnia obrzezania ciała; twierdzi, że samo w sobie niczego nie rozstrzyga, jeśli brakuje tego drugiego.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to traktowanie zwrotu jako argumentu przeciw Prawu. Wezwanie pada wewnątrz Tory i w ustach Mojżesza, a jego celem jest posłuszeństwo, nie zwolnienie z niego.
Drugi błąd to przeciwstawianie obrzezania serca obrzezaniu ciała jako rzeczy wykluczających się. W Torze obie rzeczy istnieją równocześnie i wezwanie kierowane jest do ludzi już obrzezanych — właśnie na tym polega jego ostrze.
Trzeci błąd to psychologizacja. Serce w hebrajskim nie oznacza przede wszystkim uczuć, lecz ośrodek decyzji i myślenia. Obrzezanie serca dotyczy więc woli i sposobu rozumowania, a nie wrażliwości.
Czwarty błąd polega na przeoczeniu, kto wykonuje tę czynność. Tora używa obu trybów: raz każe to zrobić człowiekowi, raz zapowiada, że zrobi to Bóg. Wybieranie tylko jednego z tych zdań zniekształca obraz.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak Izraelici rozumieli praktyczną stronę tego wezwania — co dokładnie mieli zrobić, słysząc polecenie usunięcia napletka serca. Tekst podaje obraz, a nie procedurę. Nie wiemy też, jak pogodzić dwa tryby, w których zwrot występuje: skoro człowiek ma to uczynić, a jednocześnie uczyni to Bóg, granica odpowiedzialności pozostaje w tekście nienazwana. Spór o tę granicę toczy się od wieków i Biblia nie rozstrzyga go jednym zdaniem.
Zobacz też: Obrzezanie (brit mila) · Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Księga Kapłańska · List do Kolosan · Szczepan
