Nakam (נָקַם, H5358) występuje w hebrajskiej Biblii trzydzieści dwa razy. Obok czasownika stoją dwa rzeczowniki z tego samego rdzenia: nakam (נָקָם, H5359) z siedemnastoma wystąpieniami i nekama (נְקָמָה, H5360) z dwudziestoma siedmioma. Polskie zemsta niesie ładunek jednoznacznie negatywny. Hebrajski wyraz jest bliższy językowi prawa niż językowi emocji.
Zakaz dla człowieka
Kluczowe jest to, że Tora zakazuje tego czasownika wprost, i to w zdaniu, które zwykle cytuje się z zupełnie innego powodu.
Nie będziesz się mścił i nie będziesz chować urazy do synów swego ludu, lecz będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie. Ja jestem Pan.
Kpł 19,18
Zakres zakazu jest przy tym określony: dotyczy synów swojego ludu, czyli wspólnoty objętej tym samym prawem. To nie jest ogólne potępienie kategorii, lecz zabranie jej prywatnym rękom wewnątrz Izraela.
Prawo, nie odruch
Pierwsze wystąpienie w Piśmie ma postać groźby prawnej chroniącej Kaina. Zapowiedź siedmiokrotnej pomsty działa jak sankcja odstraszająca, nie jak zapowiedź furii.
Pan mu odpowiedział: Zaprawdę, ktokolwiek zabije Kaina, poniesie siedmiokrotną zemstę. I nałożył Pan na Kaina piętno, aby nie zabił go nikt, kto by go spotkał.
Rdz 4,15
Wyprawa na Midianitów zostaje nakazana jako ostatnie polecenie dla Mojżesza i opisana tym samym czasownikiem.
Pomścij krzywdy synów Izraela na Midianitach. Potem zostaniesz przyłączony do swego ludu.
Lb 31,2
Jehu otrzymuje namaszczenie razem z zadaniem wymierzenia kary za krew proroków. Jest to zlecenie z podaną podstawą prawną.
Wytracisz dom Achaba, swego pana, ja bowiem pomszczę krew swoich sług, proroków i krew wszystkich sług Pana z ręki Jezabel.
2Krl 9,7
Kapłańska mówi z kolei o mieczu, który pomści złamane przymierze, więc podmiotem jest tu narzędzie sądu nad naruszeniem umowy.
I sprowadzę na was miecz, który pomści złamane przymierze; gdy zbierzecie się w swych miastach, wtedy ześlę zarazę pomiędzy was i będziecie wydani w ręce wroga.
Kpł 26,25
Gdy podmiotem jest Bóg
Jeremiasz formułuje to jako pytanie retoryczne o obowiązek reakcji na zło, którego nikt inny nie osądził.
Czyż za to nie powinienem ich nawiedzić? – mówi Pan. Czy nad takim narodem moja dusza ma się nie zemścić?
Jr 5,9
Pieśń Mojżesza używa rzeczownika i stawia go w kontekście przynależności, a nie uczucia.
Do mnie należy zemsta i odpłata; ich noga poślizgnie się w wyznaczonym czasie. Bliski bowiem jest dzień ich klęski, a ich przyszłość spieszy się do nich.
Pwt 32,35
Ale nie tylko Bóg
Teza, że wyraz ten jest zastrzeżony dla Boga, wymaga zastrzeżenia. Saul używa go o sobie w przysiędze, która w dalszej części rozdziału okazuje się katastrofą dla wojska i dla jego własnego syna.
A Izraelici byli strudzeni w tym dniu. Saul bowiem zaprzysiągł lud, mówiąc: Przeklęty człowiek, który jadłby jakikolwiek posiłek przed wieczorem, dopóki nie zemszczę się na swoich wrogach. Dlatego nikt z ludu nie skosztował żadnego posiłku.
1Sm 14,24
Księga Estery używa go o Żydach działających na podstawie królewskiego dekretu, a więc w ramach porządku prawnego, ale jednak o ludziach.
Odpis tego pisma, w którym wydano dekret dla każdej prowincji, ogłoszono wszystkim ludom, że Żydzi będą gotowi na ten dzień do pomsty nad swymi wrogami.
Est 8,13
Wniosek jest ostrożniejszy niż popularne uogólnienie: słownikowo czasownik nie jest zarezerwowany dla Boga, natomiast wszystkie miejsca, w których podmiotem jest człowiek, albo mają za sobą mandat prawny, albo są przedstawione jako pomyłka.
Co gubi polski przekład
Ginie rejestr prawny. Polskie zemsta i pomsta brzmią jak nazwy uczucia i odruchu. Hebrajski wyraz obsługuje wyroki, sankcje karne i zlecenia wykonawcze, a więc słownictwo instytucji. Zdanie z Pieśni Mojżesza po polsku brzmi jak zapowiedź odwetu, a po hebrajsku jest przede wszystkim wskazaniem, do kogo należy jurysdykcja.
Ginie też związek między zakazem a nakazami. Ten sam czasownik jest w jednym miejscu zabroniony człowiekowi, a w innym nakazany Mojżeszowi. W polskim przekładzie oba zdania brzmią naturalnie i nikt nie zauważa, że mówią o tej samej czynności.
Ginie wreszcie różnica wobec podobnie brzmiącego czasownika nacham (נָחַם, H5162), oznaczającego pocieszenie i żal. W jednym wersecie Księgi Izajasza stoją obok siebie rzeczownik pomsty i czasownik pociechy, a polska transkrypcja obu rdzeni różni się jedną literą.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy rdzeń opisuje przede wszystkim ukaranie sprawcy, czy przywrócenie praw poszkodowanemu. Część zdań daje się czytać jako przywrócenie należnego stanu, a nie jako odpłatę, i wtedy polskie zemsta jest po prostu złym słowem.
Nie wiemy, gdzie przebiega granica między zakazem z Księgi Kapłańskiej a poleceniem z Księgi Liczb. Pierwsze dotyczy wnętrza wspólnoty, drugie wroga zewnętrznego, ale tekst nie formułuje tej zasady wprost i trzeba ją wyprowadzać z zestawienia zdań.
Nie wiemy również, czy trzy wyrazy z tego rdzenia różnią się odcieniem. Przekłady oddają je zamiennie, a rozkład ich użyć w Piśmie jest zbyt nierówny, żeby na jego podstawie orzekać o różnicy znaczeń.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Namaszczenie (masziach) — kogo i po co namaszczano · Przymierze (brit) · Nacham (נָחַם) — „pocieszyć” i „żałować” tym samym słowem · Księga Estery · Saul
