Fakt czy mit? Historia zwiedzenia

Czy Konstantyn jednym dekretem przeniósł świętowanie z soboty na niedzielę?

Odpowiedź: To mit — ustawa z 321 r. dała państwową sankcję dniowi Słońca, a odchodzenie od soboty trwało od II wieku

Ustawa z 321 r. (Cod. Iust. 3,12,2) nie wspomina ani szabatu, ani chrześcijan. Odchodzenie od soboty zaczęło się wcześniej (List Barnaby ok. 130, Justyn ok. 155), a Konstantyn ukoronował ten proces sankcją państwową.

Jak ustawa Konstantyna z 321 roku nazywa dzień, w którym nakazuje odpoczynek?

Odpowiedź: „Czcigodny dzień Słońca” (venerabili die Solis)

Cod. Iust. 3,12,2 mówi o „venerabili die Solis” — czcigodnym dniu Słońca. Nie pada w niej ani imię Chrystusa, ani określenie „dzień Pański”, a rolnikom (ruri positi) ustawa wprost zezwala pracować.

Czy sobór w Nicei (325) zakazał świętowania szabatu?

Odpowiedź: To mit — Nicea zajęła się datą Paschy, a kościelny zakaz szabatu wydał synod w Laodycei

Żaden z 20 kanonów Nicei nie dotyczy szabatu; jedyny „niedzielny” to kanon 20 o modlitwie na stojąco. Anatemę za odpoczynek sobotni nałożył dopiero kanon 29 z Laodycei (ok. 363/364).

Na jaki dzień datuje ustawę niedzielną subskrypcja kodeksu (pp. V non. mart.)?

Odpowiedź: 3 marca 321 r.

Subskrypcja wskazuje 3 marca 321, choć literatura popularna powtarza zwykle 7 marca. Druga ustawa niedzielna tego samego roku (Cod. Theod. 2,8,1) nosi datę 3 lipca 321.

Czego wymagał kanon 29 synodu w Laodycei (ok. 363/364)?

Odpowiedź: Aby chrześcijanie pracowali w szabat, a odpoczywali w dzień Pański — pod groźbą anatemy

Kanon nazywa odpoczynek sobotni judaizowaniem i obkłada go anatemą. Sam zakaz dowodzi, że w drugiej połowie IV wieku chrześcijanie wciąż masowo święcili sobotę.

Skąd wzięła się data 25 grudnia jako dzień narodzin Jeszui (Jezusa)?

Odpowiedź: Badacze się różnią — spierają się hipoteza obliczeniowa i hipoteza Natalis Invicti

Pismo daty nie podaje. Pierwsze pewne poświadczenie 25 XII to Chronograf z 354 r., obok Natalis Invicti; geneza pozostaje sporna. Saturnalia trwały 17–23 grudnia, nigdy 25.

Czy angielska nazwa świąt wielkanocnych (Easter) pochodzi od babilońskiej bogini Isztar?

Odpowiedź: To mit — Easter wywodzi się z germańskiego rdzenia oznaczającego świt i od nazwy miesiąca Eosturmonath

Akadyjskie Isztar i staroangielskie Eastre należą do różnych rodzin językowych. Beda w „De temporum ratione” 15 wywodzi nazwę od miesiąca Eosturmonath. Realną podmianą jest oderwanie święta od 14 Nisan, a nie nazwa.

Czy germańska bogini Eostre, o której wspomina Beda (725), rzeczywiście istniała?

Odpowiedź: Badacze się różnią — Beda jest jedynym źródłem i sprawa pozostaje otwarta

Jedyne świadectwo to Beda, „De temporum ratione” 15. Część badaczy broni realności lokalnego kultu, część uznaje boginię za konstrukcję etymologiczną. Nie budujemy na tym żadnej tezy.

Czy choinka wywodzi się z kultu Nimroda, a jej opis znajdziemy w Jr 10,1-5?

Odpowiedź: To mit — Jr 10 opisuje rzeźbienie bożka, a świąteczne drzewko poświadczono dopiero od XV–XVI wieku

Jr 10,5 mówi o bożku, którego trzeba nosić, bo sam nie chodzi. Drzewko poświadczają dopiero źródła z Fryburga (1419), Strasburga (1539) i Bremy (1570). Rzetelna teza: choinka nie jest pogańska, jest po prostu niebiblijna i nowożytna.

Co postanowił kanon 36 synodu w Elwirze (ok. 306) — najstarszy przepis kościelny o obrazach?

Odpowiedź: Że w kościele nie powinno być malowideł

Placuit picturas in ecclesia esse non debere — postanowiono, że w kościele nie powinno być malowideł, aby to, co czczone i adorowane, nie było malowane na ścianach. Nicea II (787) nakaże czcić obrazy pod anatemą: zwrot o 180 stopni.

Czy czterdziestodniowy post przed świętem zmartwychwstania to przejęty babiloński płacz po Tammuzie?

Odpowiedź: To mit — Ez 8,14 nie podaje liczby dni, a Tammuza opłakiwano latem

Żadne źródło mezopotamskie nie zna „40 dni płaczu”, a miesiąc tammuz przypada latem, nie przed wiosenną równonocą. Udokumentowana droga wiedzie od postów jedno- i dwudniowych do czterdziestnicy po 325 r.

Kto w 1440 roku dowiódł filologicznie, że Donacja Konstantyna jest fałszerstwem?

Odpowiedź: Lorenzo Valla

Valla w „De falso credita et ementita Constantini donatione declamatio” wskazał anachronizmy: perskich satrapów, Konstantynopol wymieniony przed założeniem miasta, łacinę VIII wieku. Niezależnie fałszerstwo rozpoznali Mikołaj z Kuzy (1433) i Reginald Pecock.

Ile ofiar pochłonęła inkwizycja według rzetelnych szacunków historyków?

Odpowiedź: To mit — liczby milionowe pochodzą z XIX-wiecznych polemik; egzekucje inkwizycji średniowiecznej liczy się w tysiącach

Rejestr Bernarda Gui (1307–1323) to ok. 633 wyroki, z czego ok. 40 przekazań na stos. Inkwizycja hiszpańska (1478–1834) — ok. 3–5 tysięcy egzekucji. Zarzut o przymus w imię Chrystusa nie potrzebuje zawyżonych liczb.

Czego dotyczył kanon 14 synodu w Tuluzie (1229)?

Odpowiedź: Zakazu posiadania przez świeckich ksiąg Starego i Nowego Testamentu, zwłaszcza w języku pospolitym

Kanon pozwala jedynie na psałterz i brewiarz, a najsurowiej zabrania ksiąg in vulgari translatos. Uczciwie: to synod lokalny prowincji tuluskiej; systemowo zakazy uogólniła dopiero Reguła IV indeksu (1564).

Czy w IX wieku tron papieski zajmowała kobieta, papieżyca Joanna?

Odpowiedź: To mit — legenda powstała w XIII wieku i nie ma śladu w źródłach z IX wieku

Opowieść zapisał dopiero Marcin z Opawy (XIII w.); źródła współczesne rzekomym wydarzeniom milczą. Legendę obalił kalwiński uczony David Blondel (1647) — ten sam, który zdemaskował Pseudo-Izydora.

Co przyznaje dekret soboru w Konstancji z 15 czerwca 1415 r. (sesja 13), odbierając świeckim kielich?

Odpowiedź: Że Chrystus ustanowił sakrament pod obiema postaciami i tak przyjmował go kościół pierwotny

Sobór cytuje ustanowienie Jeszui, a następnie nakazuje komunię pod jedną postacią, bo zwyczaj wprowadzony przez kościół „ma być uważany za prawo” (consuetudo pro lege habenda).

Czy na papieskiej tiarze wygrawerowano napis „Vicarius Filii Dei”, którego litery dają 666?

Odpowiedź: To mit co do tiary — brak jakiegokolwiek dowodu materialnego; fraza występuje natomiast w Donacji Konstantyna

Nie zachował się żaden egzemplarz tiary z takim napisem i przyznają to również badacze adwentystyczni. Udokumentowany fakt jest inny: zwrot vicarius Filii Dei czytamy w Donacji Konstantyna, czyli w fałszerstwie.

Co o szabacie w V wieku piszą Sokrates Scholastyk (HE V,22) i Sozomen (HE VII,19)?

Odpowiedź: Że prawie wszystkie kościoły zgromadzały się w szabat — z wyjątkiem Rzymu i Aleksandrii

Sto lat po Konstantynie sobota była wciąż żywa niemal wszędzie poza dwiema stolicami, z których szła zmiana. Sobota nie umarła śmiercią naturalną — była tłumiona przez stulecia.

Czy nazwa „nikolaici” z Ap 2,6 oznacza „zwycięzców ludu”, czyli pierwszych klerykałów?

Odpowiedź: To mit — żadne źródło starożytne tak ich nie opisuje; mówią one o nurcie libertyńskim

Etymologia „zwycięzca ludu” to spekulacja nowożytna. Ireneusz, Hipolit, Klemens i Tertulian opisują nurt libertyński. Narodziny kleru dokumentujemy źródłami: 1 Klemens 40–44, listy Ignacego, Cyprian.

Czyj argument o zmianie szabatu przytacza Wyznanie augsburskie z 1530 r. w artykule 28?

Odpowiedź: Rzymskich adwersarzy — jako dowód, że władza kościoła jest wielka, skoro zwolnił z przykazania Dekalogu

To referowany argument strony rzymskiej, a nie wyznanie luteran o sobie — cytując CA 28, trzeba podawać ten kontekst. Wartość świadectwa polega na tym, że argument zapisano już w 1530 roku.

Czy waldensi przez całe średniowiecze święcili sobotę?

Odpowiedź: Badacze się różnią — poświadczenia są wyrywkowe, a nazwę sabbatati wywodzi się raczej od sandałów

Teza starszej literatury sabatariańskiej (Andrews, Wilkinson) opiera się na pojedynczych zeznaniach inkwizycyjnych. Do ciągłości szabatu rzetelniej używać Etiopii, passaginów i listu Grzegorza Wielkiego.

Co wykazał katolicki uczony Jean de Launoy, zestawiając patrystyczne odczytania słów o skale z Mt 16,18?

Odpowiedź: Że najwięcej ojców (44) widziało w skale wyznanie wiary Piotra, a 17 samego Piotra

Zestawienie Launoya, doktora Sorbony (XVII w.): 17 ojców — skała to Piotr, 44 — wyznanie Piotra, 16 — Chrystus, 8 — wszyscy apostołowie. Rzymską lekturę reprezentuje zatem ok. 20 procent.

Czy reforma kalendarza z 1582 roku pomieszała dni tygodnia, tak że dzisiejsza sobota to nie tamta sobota?

Odpowiedź: To mit — usunięto 10 dat, ale po czwartku 4 października nastąpił piątek 15 października

Reforma gregoriańska usunęła daty, a nie dni tygodnia: ciągłość cyklu siedmiodniowego została zachowana bez naruszenia.

Który dokument z 1566 roku stwierdza, że to kościół przeniósł obchodzenie szabatu na niedzielę?

Odpowiedź: Katechizm Rzymski (Soboru Trydenckiego)

Katechizm Rzymski, wykład trzeciego przykazania. Podobne przyznania: Gibbons, „The Faith of Our Fathers” s. 89 oraz katechizm Geiermanna (1910) s. 50. Rzym niczego tu nie ukrywa — traktuje zmianę jako dowód swojej władzy.

Czy kościół rzymski wyciął z Biblii przykazanie zakazujące czynienia wizerunków?

Odpowiedź: To mit w tej formie — tekst Wj 20,4-6 pozostał w Bibliach, ale zniknął z numeracji i z katechizmowej formuły pamięciowej

Podział augustyński wchłonął zakaz wizerunków do pierwszego przykazania, a dziesiąte rozdzielił na dwa. Katechizm Kościoła Katolickiego (2066) sam przyznaje, że podział przykazań zmieniał się w ciągu historii.

Na kiedy datuje się papirus z modlitwą „Sub tuum praesidium”, najstarszą znaną modlitwą do Marii?

Odpowiedź: Badacze się różnią — dawniej wskazywano III wiek, dziś raczej VI–VIII

Datowanie paleograficzne przesunięto w nowszych badaniach; liturgicznie hymn jest pewny od V wieku. Ostrożność obowiązuje w obie strony: równie błędne jest twierdzenie, że kult Marii wymyślono w średniowieczu.

Czym Konstantyn uzasadnił w liście po soborze nicejskim oderwanie Paschy od żydowskiego 14 Nisan?

Odpowiedź: Że nie należy mieć nic wspólnego z tłumem Żydów

List cytuje Euzebiusz („Vita Constantini” III,18-19), a motyw jest jawnie antyżydowski. Sama decyzja paschalna nie zachowała się jako kanon — znamy ją z listu soboru i okólnika cesarza.

Czy 25 grudnia to poświadczona data narodzin Mitry, przejęta następnie przez chrześcijan?

Odpowiedź: To mit — brak źródeł o mitraickim święcie narodzin 25 grudnia; to zlepek z kultem Sola powielany od XIX wieku

Chronograf z 354 r. odnotowuje Natalis Invicti, czyli święto Słońca Niezwyciężonego, a nie narodziny Mitry. Rzetelna teza brzmi: 25 grudnia nie ma podstawy biblijnej i jest rzymską innowacją IV wieku.

Czy naukę o czyśćcu wymyślono w XII wieku?

Odpowiedź: Badacze się różnią — idee oczyszczenia po śmierci narastały od Tertuliana, a w XII wieku pojawiły się słowo i „miejsce”

Uproszczona teza Le Goffa bywa cytowana jako pewnik. Precyzyjniej: linia biegnie od Tertuliana i Orygenesa przez Augustyna i Grzegorza Wielkiego, a dogmat formułują dopiero Lyon II (1274), Florencja (1439) i Trydent (1563).

Od kiedy istnieje londyński zbór Mill Yard, najstarsza wspólnota baptystów dnia siódmego?

Odpowiedź: Badacze się różnią — tradycja zborowa mówi o 1617 r., nauka datuje organizację na ok. 1650

Bryan W. Ball („The Seventh-day Men”) wiąże organizację zboru z Peterem Chamberlenem ok. 1650/51. Piszemy zatem ostrożnie: ok. 1650, z tradycją sięgającą 1617.