Pesel (פֶּסֶל, H6459) występuje w Piśmie 30 razy i pochodzi od czasownika pasal (H6458) — ciosać, obrabiać kamień. Sama budowa słowa mówi więc rzecz istotną: pesel to z definicji coś zrobionego ludzką ręką, wycięte z materiału, który wcześniej był czymś innym. Na tym opiera się cała biblijna argumentacja przeciw posągom.
Słowo z drugiego przykazania
Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią.
Wj 20,4
Zakaz obejmuje wykonanie posągu i podobizny czegokolwiek z nieba, ziemi i wód, a Wj 20,5 dopowiada, czego dotyczy: oddawania pokłonu i służenia. Pwt 5,8 powtarza to słowo w słowo, Pwt 4,16 rozpisuje postacie, a Pwt 27,15 wprowadza przekleństwo na wykonawcę.
Przeklęty człowiek, który wykona wyrzeźbiony lub odlewany posąg – obrzydliwość dla Pana, dzieło rąk rzemieślnika, i postawi w ukrytym miejscu. A cały lud odpowie: Amen.
Pwt 27,15
Warto zauważyć zakończenie tego wersetu: przekleństwo obejmuje także tego, kto postawi posąg w ukrytym miejscu. Zakaz nie dotyczy więc tylko kultu publicznego.
Posąg zrobiony dla Jahwe
I zwrócił swej matce owe tysiąc sto srebrników, po czym matka powiedziała: Poświęciłam to srebro Panu ze swojej ręki dla ciebie, mój synu, aby uczyniono z niego posąg ryty oraz posąg odlany, dlatego teraz oddaję ci je.
Sdz 17,3
To jest miejsce, które rozbija najczęstsze uproszczenie. Matka Micheasza poświęca srebro Panu — w hebrajskim tekście stoi tam imię Boże — i właśnie z tego poświęconego srebra złotnik wykonuje posąg ryty i odlany (Sdz 17,4). Nigdzie nie pada informacja, że zwróciła się do innego bóstwa. Drugie przykazanie zostaje tu złamane nie przez wybór obcego boga, lecz przez zrobienie z właściwego Boga przedmiotu.
Postawili sobie ten ryty posąg, który uczynił Micheasz, po wszystkie dni, póki dom Boży był w Szilo.
Sdz 18,31
Skutek Księga Sędziów podaje bez komentarza moralnego, ale z datą: posąg Micheasza stoi u Danitów przez cały czas, gdy dom Boży był w Szilo. Prywatna, pobożna intencja daje początek kultowi plemiennemu trwającemu pokolenia.
Satyra Izajasza
Wtedy służy to człowiekowi na opał: bierze z tego, aby się ogrzać, także roznieca ogień, aby upiec chleb, ponadto robi sobie boga i oddaje mu pokłon, czyni z tego posąg i pada przed nim.
Iz 44,15
Argument jest zawsze ten sam i zawsze prowadzi przez kolejność zdarzeń: najpierw jest drewno, potem ogień i chleb, a na końcu z reszty powstaje bóg (Iz 44,16-17). Człowiek klęka przed tym, co sam odciął i przyciął. Ta sama logika wraca w Iz 40,19-20, Iz 44,9-10, Jr 10,14 i u Habakuka.
Cóż pomoże rzeźbiony posąg, który wykonał jego rzemieślnik, albo odlany obraz i nauczyciel kłamstwa, aby rzemieślnik pokładał w nim ufność, czyniąc nieme bożki?
Ha 2,18
Nauczyciel kłamstwa, którego uczy własny rzemieślnik — to podsumowanie całej krytyki. Nie chodzi o to, że posąg jest brzydki albo prymitywny, lecz o to, że wytwórca jest wcześniejszy od wytworu. Prorocy nie próbują dowieść, że bóstwo stojące za posągiem jest słabsze od Boga Izraela; wskazują na sam przedmiot i pytają, skąd się wziął. Iz 40,20 dodaje do tego szczegół, który obraca całą sprawę w ironię: ubogi wybiera drewno, które nie próchnieje, i szuka zdolnego rzemieślnika, żeby posąg się nie chwiał.
Czego tekst nie mówi
Wj 20,4 nie jest zakazem sztuki wyobrażającej. W tej samej księdze Bóg każe wykonać dwa złote cherubiny na przebłagalni (Wj 25,18), a w Lb 21,8 poleca zrobić węża i patrzeć na niego dla ratunku.
Wtedy Pan powiedział do Mojżesza: Wykonaj jadowitego węża i umieść go na drzewcu. I stanie się tak, że każdy ukąszony, kiedy spojrzy na niego, będzie żył.
Lb 21,8
Zniósł wyżyny, rozbił posągi, powycinał gaje i potłukł węża miedzianego, którego uczynił Mojżesz, bo aż do tego czasu synowie Izraela palili mu kadzidło, i nazwał go Nehustan.
2Krl 18,4
Wąż miedziany pokazuje, jak cienka jest granica: przedmiot wykonany na wyraźne polecenie Boże stał się po wiekach obiektem kadzenia i Ezechiasz go potłukł. Tekst nie mówi, że wąż był od początku błędem — mówi, co się z nim stało.
Pismo nie twierdzi też, że w posągu mieszka demon ani że posąg ma moc. Twierdzi coś przeciwnego: nie ma w nim ducha (Jr 10,14), jest niemy (Ha 2,18), nie widzi i nie rozumie (Iz 44,9). Ostry podział na pesel rzeźbiony i massekę odlewaną (H4541) jest rozróżnieniem techniki, a nie rangi — tekst stawia oba słowa obok siebie w Sdz 17,4, Pwt 27,15 i Iz 44,10, nie przypisując im różnych znaczeń.
Nie czyńcie sobie bożków ani rzeźbionego posągu ani nie stawiajcie stel, ani kamiennych rzeźb w waszej ziemi, by im oddawać pokłon, bo ja jestem Pan, wasz Bóg.
Kpł 26,1
Kpł 26,1 zbiera cztery przedmioty w jednym zdaniu — bożki, posąg rzeźbiony, stele i kamienne rzeźby — i podaje wspólny powód zakazu: bo ja jestem Pan, wasz Bóg. Zakaz opiera się na tożsamości Boga, nie na właściwościach materiału.
Zobacz też: Imię Boga (Jahwe) · Księga Sędziów · Ezechiasz — znaczenie imienia
