Λύτρον pojawia się w Nowym Testamencie tylko dwa razy, w dwóch wersjach tego samego zdania. Rzadkość jest tu myląca: słowo należało do codziennego języka prawnego i handlowego. Lytron to suma płacona za wypuszczenie niewolnika lub jeńca, a także grzywna wykupująca kogoś od kary.
Cała rodzina wyrazów jest z tego rdzenia zbudowana: czasownik lytroo (3 razy) znaczy wykupić, rzeczownik apolytrosis (10 razy) — dokonany wykup, a rzadkie antilytron (1 raz) — okup złożony w czyimś zastępstwie. Wszystkie zakładają jedno: ktoś był w cudzych rękach i trzeba było za niego zapłacić.
Dwa wystąpienia, jedno zdanie
Tak jak Syn Człowieczy nie przyszedł, aby mu służono, ale aby służyć i oddać swoje życie na okup za wielu.
Mt 20,28
Bo i Syn Człowieczy nie przyszedł, aby mu służono, ale aby służyć i aby dać swe życie na okup za wielu.
Mk 10,45
Zdanie pada po sporze uczniów o pierwsze miejsca. Jeszua nie mówi o sobie w kategoriach ofiary świątynnej ani zadośćuczynienia — mówi w kategoriach targu, na którym płaci się za człowieka. To język konkretny i szorstki, dobrze znany każdemu, kto widział sprzedaż niewolnika.
Tło: wykup w Torze
Zdanie o okupie nie jest wynalazkiem greckim. Tora zna instytucję sumy płaconej za życie człowieka i posługuje się nią w kilku miejscach.
Gdy przeliczysz synów Izraela podlegających spisowi, każdy da Panu okup za swą duszę podczas spisu, aby nie dotknęła ich plaga, gdy będą zliczeni.
Wj 30,12
Podobnie w prawie o wołu, który zabił człowieka: właściciel mógł dać okup za swoją duszę zamiast ponieść karę.
Jeśli nałożono mu karę pieniężną, wtedy da za swoją duszę okup, jaki na niego nałożą.
Wj 21,30
Trzeci obszar to wykup krewnego, który popadł w niewolę — obowiązek spoczywający na rodzinie.
To po sprzedaniu może zostać wykupiony; ktokolwiek z jego braci może go wykupić;
Kpł 25,48
Psalm 49 dopowiada rzecz istotną: są sytuacje, w których żaden człowiek nie ma czym zapłacić.
(Kosztowny bowiem jest okup za ich dusze i nigdy się nie zdarzy);
Ps 49,8
To tło ustawia zdanie Jeszui. Nie chodzi o nową metaforę, tylko o zajęcie miejsca w porządku, który Izrael znał od pokoleń — z tą różnicą, że tym razem ceną nie są pieniądze.
Reszta rodziny
Paweł używa rzeczownika pokrewnego, mówiąc o usprawiedliwieniu.
A zostają usprawiedliwieni darmo, z jego łaski, przez odkupienie, które jest w Jezusie Chrystusie.
Rz 3,24
List do Hebrajczyków wiąże ten sam rdzeń z wejściem arcykapłana.
Ani nie przez krew kozłów i cieląt, ale przez własną krew wszedł raz do Miejsca Najświętszego, zdobywszy wieczne odkupienie.
Hbr 9,12
A w Pierwszym Liście do Tymoteusza pada wyraz, którego nie ma nigdzie indziej — okup złożony za kogoś w jego miejsce.
Który wydał samego siebie na okup za wszystkich, na świadectwo we właściwym czasie.
1 Tm 2,6
Ten sam obraz wraca też bez rdzenia lytron, przez zwykły czasownik kupowania: Koryntianom Paweł przypomina, że zostali kupieni za cenę.
Drogo bowiem zostaliście kupieni. Wysławiajcie więc Boga w waszym ciele i w waszym duchu, które należą do Boga.
1 Kor 6,20
Co gubi polski przekład
Polskie okup jest właściwie dobrym odpowiednikiem i tu przekład nie gubi wiele. Gubi natomiast powiązania. Odkupienie w Rz 3,24 i okup w Mt 20,28 to po polsku dwa różne wyrazy, a po grecku dwa człony jednej rodziny — czytelnik nie widzi, że apostoł rozwija zdanie Jeszui, tylko odbiera to jako osobny obraz.
Druga strata dotyczy tonu. Polskie odkupienie zdążyło stać się terminem religijnym i przestało cokolwiek znaczyć poza kościołem. Greckie słowo pozostało słowem z rynku. Kiedy Jeszua mówi o sobie jako o okupie, mówi językiem, którym rozliczano transakcje — i właśnie to sprawia, że zdanie jest mocne.
Czego samo słowo nie rozstrzyga
Tu leksyka wyraźnie się zatrzymuje. Obraz okupu domaga się odpowiedzi na pytanie, komu ta cena została zapłacona — i Nowy Testament tej odpowiedzi nie podaje. Historia teologii zna kilka propozycji: śmierci, szatanowi, sprawiedliwości Bożej, nikomu (bo to przenośnia opisująca skutek, a nie transakcję). Każda z nich wykracza poza to, co da się wyczytać z samego rzeczownika.
Można powiedzieć tyle: słowo zakłada, że człowiek był w niewoli i że wyjście z niej kosztowało. Kto z tego wyprowadza pełny mechanizm odkupienia, wychodzi poza tekst. Zakres wyrazu jest tu argumentem, nie wyrokiem, a spór o teorię pojednania toczy się na innych przesłankach niż etymologia.
Zobacz też: Apolytrosis (ἀπολύτρωσις) — co znaczy „odkupienie” po grecku · Jeszua (Jezus) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Apostoł (szaliach) · List do Hebrajczyków · Paweł — znaczenie imienia
