Słowo „odkupienie” brzmi po polsku jak termin z podręcznika teologii. Greckie apolytrosis brzmiało dla pierwszych czytelników zupełnie inaczej — jak zdanie z targu niewolników. Ktoś zapłacił i ktoś został wyprowadzony na wolność.
Co znaczy apolytrosis
Zapis grecki: ἀπολύτρωσις, transliteracja apolutrōsis, numer Stronga G0629, rzeczownik rodzaju żeńskiego. Wyraz składa się z trzech elementów i każdy coś wnosi. Apo- znaczy „od”, „precz”, „z dala” — wskazuje na oddzielenie i zabranie stamtąd. Lytron to okup, cena wykupu, suma płacona za uwolnienie jeńca lub niewolnika. Końcówka -sis tworzy nazwy czynności: nie stan, lecz akt, dokonanie czegoś.
Złożenie znaczy więc: „wykupienie i zabranie precz”. Nie samo zapłacenie i nie samo uwolnienie, lecz jedno przez drugie. W greckim świecie takie słowo miało konkretne umocowanie — istniała praktyka wykupu jeńców wojennych oraz wyzwalania niewolników przez wpłatę ceny. Rzecz działa się publicznie i kosztowała.
Pole semantyczne obejmuje zatem: wykup, uwolnienie za cenę, wyzwolenie z niewoli, odzyskanie kogoś, kto był cudzą własnością. Konkordancja notuje 10 wystąpień, w tym raz oddane wprost jako „uwolnienie” — i to tłumaczenie jest najbliższe budowie wyrazu. Warto dodać, że słowo to należy do tej samej rodziny, co użyty przez Jeszuę wyraz lytron, gdy mówił o oddaniu życia jako okupu za wielu.
Gdzie występuje w Piśmie
Wszystkie dziesięć wystąpień przypada na Nowy Testament, głównie na listy Pawła i na List do Hebrajczyków. Najbardziej znane pada w rozdziale o usprawiedliwieniu.
„A zostają usprawiedliwieni darmo, z jego łaski, przez odkupienie, które jest w Jezusie Chrystusie.” — Rz 3,24 (UBG)
Zdanie zestawia dwie rzeczy, które w polskim odbiorze zwykle się rozjeżdżają: „darmo, z jego łaski” oraz „przez odkupienie”. Nie ma tu sprzeczności. Wykup jest darmowy dla wykupionego — nie dlatego, że nikt nie zapłacił, lecz dlatego, że zapłacił kto inny.
Paweł nazywa tę cenę wprost.
„W którym mamy odkupienie przez jego krew, przebaczenie grzechów, według bogactwa jego łaski;” — Ef 1,7 (UBG)
„Odkupienie przez jego krew” łączy apolytrosis z haima — a więc z życiem oddanym. Cena nie jest metaforą.
Jak działa w tekście
To samo zdanie wraca niemal dosłownie w Liście do Kolosan.
„W którym mamy odkupienie przez jego krew, przebaczenie grzechów.” — Kol 1,14 (UBG)
Powtórzenie nie jest przypadkiem — w obu miejscach apolytrosis stoi obok „przebaczenia grzechów”, jakby autor chciał pokazać, że wykup i uwolnienie od winy to dwie strony jednego wydarzenia.
W Pierwszym Liście do Koryntian Paweł robi krok dalej i zamiast o akcie mówi o osobie.
„Lecz wy z niego jesteście w Chrystusie Jezusie, który stał się dla nas mądrością od Boga i sprawiedliwością, i uświęceniem, i odkupieniem;” — 1Kor 1,30 (UBG)
„Stał się dla nas… odkupieniem” — nie „dokonał odkupienia”, lecz „jest nim”. Cztery rzeczowniki w jednym szeregu: mądrość, sprawiedliwość, uświęcenie, odkupienie. To nie transakcja zawarta gdzieś obok, tylko ktoś, w kim wykupieni się znajdują.
List do Hebrajczyków wiąże apolytrosis z porządkiem przymierzy.
„I dlatego jest pośrednikiem nowego testamentu, ażeby przez śmierć poniesioną dla odkupienia występków, popełnionych za pierwszego testamentu, ci, którzy zostali powołani, otrzymali obietnicę wiecznego dziedzictwa.” — Hbr 9,15 (UBG)
Zdanie mówi o „odkupieniu występków popełnionych za pierwszego testamentu” — wykup działa więc wstecz, obejmując także tych, którzy żyli wcześniej. I ma cel: żeby powołani otrzymali obietnicę wiecznego dziedzictwa. Wykupiony niewolnik nie zostaje po prostu wypuszczony — dostaje status.
Najbardziej zaskakujące użycie tego słowa dotyczy jednak przyszłości.
„A nie tylko ono, ale i my, którzy mamy pierwsze plony Ducha, i my sami w sobie wzdychamy, oczekując usynowienia, odkupienia naszego ciała.” — Rz 8,23 (UBG)
„Odkupienia naszego ciała” — apolytrosis stoi tu w zdaniu o wzdychaniu i oczekiwaniu. To ten sam wyraz, którym Paweł opisał wydarzenie już dokonane, użyty teraz o czymś, co dopiero nadejdzie: o zmartwychwstaniu.
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Pierwsza strata jest obrazowa. Polskie „odkupienie” straciło związek z realnym wykupem. Kojarzy się albo religijnie i abstrakcyjnie, albo handlowo — „odkupić od kogoś rzecz” znaczy u nas „kupić z powrotem to, co się wcześniej sprzedało”. Grecki wyraz nie mówi o odzyskiwaniu własnej rzeczy z drugiej ręki, lecz o zapłaceniu ceny za człowieka, który był w cudzej niewoli.
Druga strata dotyczy końcówki. -sis oznacza akt, wydarzenie, dokonanie. Polskie „odkupienie” brzmi jak stan, w którym się trwa. Tymczasem tekst mówi o czymś, co się stało w określonym momencie i za określoną cenę — i dlatego można wskazać, kiedy i czym zapłacono.
Trzecia strata jest najpoważniejsza i dotyczy czasu. Polskie użycie tego słowa jest wyłącznie przeszłe: odkupienie już się dokonało, sprawa zamknięta. Nowy Testament używa apolytrosis w dwóch czasach naraz. Raz o wykupie dokonanym przez krew Mesjasza. Raz o wykupie ciała, którego dopiero oczekujemy. Kto słyszy w tym słowie tylko przeszłość, gubi połowę zdań, w których ono pada — i razem z nimi gubi nadzieję zmartwychwstania, na którą te zdania wskazują.
Widać to w zdaniu o pieczęci.
„I nie zasmucajcie Bożego Ducha Świętego, którym jesteście zapieczętowani na dzień odkupienia.” — Ef 4,30 (UBG)
„Zapieczętowani na dzień odkupienia” — pieczęć jest znakiem własności złożonym teraz, a odbiór następuje w wyznaczonym dniu. Wykupieni są już oznaczeni, ale jeszcze nie odebrani.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Najpierw skutek praktyczny dla lektury. Za każdym razem, gdy w tekście pada „odkupienie”, warto sprawdzić czas gramatyczny zdania. Jeśli mowa o przeszłości — chodzi o zapłaconą cenę. Jeśli o przyszłości — chodzi o odbiór wykupionych, czyli o zmartwychwstanie ciała. Obie warstwy są w tym samym słowie i obie należą do tego samego wydarzenia rozciągniętego w czasie.
Drugi skutek dotyczy nadziei. Jeszua użył tego wyrazu w mowie o końcu wieku, i to w kontekście, w którym wszystko wokół budzi strach.
„A gdy się to zacznie dziać, spójrzcie w górę i podnieście głowy, gdyż zbliża się wasze odkupienie.” — Łk 21,28 (UBG)
„Zbliża się wasze odkupienie” — to jedyne wystąpienie apolytrosis w ewangeliach i pada jako wezwanie do podniesienia głowy. Odkupienie jest tu czymś, co nadchodzi, a nie czymś, co minęło.
I trzeci skutek, może najważniejszy. Jeśli wykup został zapłacony, to zmienił się właściciel. Wolność, o której mówi apolytrosis, nie jest wolnością od wszystkiego — jest wyprowadzeniem spod jednej władzy pod inną. Dlatego zdanie o wykupie w Liście do Hebrajczyków kończy się nie ulgą, lecz dziedzictwem, a zdanie o pieczęci nie kończy się swobodą, lecz przestrogą, by nie zasmucać Ducha. Wykupiony ma nowego Pana — i właśnie to jest dobrą nowiną tego słowa.
Zobacz też: Konkordancja Stronga · Lytron (λύτρον) — okup płacony za uwolnienie niewolnika · Jeszua (Jezus) · List do Hebrajczyków · Paweł — znaczenie imienia
