Rzeczownik dikaioma (δικαίωμα, G1345) występuje w Nowym Testamencie dziesięć razy — na tyle rzadko, że wszystkie miejsca da się przejrzeć jednym rzutem oka, i na tyle rozstrzelenie znaczeniowo, że polski przekład rozkłada je na sześć różnych wyrazów. Końcówka -ma w grece tworzy rzeczowniki oznaczające wynik czynności. Jeśli czasownik dikaioo znaczy uznać za sprawiedliwego, to dikaioma jest tym, co z tego uznania wynika: rozstrzygnięciem, wymogiem albo czynem, który normie odpowiada.
Pierwsze pole: wymóg prawa
Najczęstsze użycie dotyczy tego, czego prawo słusznie żąda. Łukasz opisuje tak wzorową pobożność rodziców Jana Chrzciciela.
Oboje byli sprawiedliwi w oczach Boga, postępując nienagannie według wszystkich przykazań i nakazów Pana.
Łk 1,6
Jeśli więc nieobrzezany przestrzega przepisów prawa, czyż jego nieobrzezanie nie będzie uznane za obrzezanie?
Rz 2,26
Aby sprawiedliwość prawa wypełniła się w nas, którzy postępujemy nie według ciała, ale według Ducha.
Rz 8,4
W Liście do Hebrajczyków ten sam rzeczownik nazywa przepisy o służbie w przybytku i przepisy dotyczące obmyć — a więc konkretne, techniczne wymagania kultu (Hbr 9,1 i Hbr 9,10).
Drugie pole: wyrok
Ponieważ rzecz dotyczy sądu, dikaioma bywa też samym rozstrzygnięciem sądowym. Rz 1,32 mówi o wyroku Boga, który poganie znają, a mimo to postępują wbrew niemu.
Oni to, poznawszy wyrok Boga, że ci, którzy robią takie rzeczy, są godni śmierci, nie tylko sami je robią, ale też pochwalają tych, którzy tak postępują.
Rz 1,32
Któż by się nie bał ciebie, Panie, i nie uwielbił twego imienia? Bo ty jedynie jesteś święty, bo wszystkie narody przyjdą i oddadzą tobie pokłon, bo objawiły się twoje wyroki.
Ap 15,4
Trzecie pole: sprawiedliwy czyn
Najdalej od przepisu odchodzi użycie w Ap 19,8, gdzie dikaiomata to czyny świętych, z których utkana jest ich szata. UBG pisze tam po prostu o sprawiedliwości.
I dano jej ubrać się w bisior czysty i lśniący, bo bisior to sprawiedliwość świętych.
Ap 19,8
W Rz 5,16 i Rz 5,18 rzeczownik oznacza jeszcze coś innego: akt uniewinnienia, przeciwstawiony wyrokowi potępiającemu. UBG oddaje to jako usprawiedliwienie, choć to inne słowo greckie niż w Rz 3,24.
A z darem nie jest tak, jak z tym, co przyszło przez jednego, który zgrzeszył. Wyrok bowiem jest z powodu jednego przestępstwa ku potępieniu, ale dar łaski z powodu wielu przestępstw ku usprawiedliwieniu.
Rz 5,16
Tak więc, jak przez przestępstwo jednego na wszystkich ludzi spadł wyrok ku potępieniu, tak też przez sprawiedliwość jednego na wszystkich ludzi spłynął dar ku usprawiedliwieniu dającemu życie.
Rz 5,18
Co ginie po polsku
W UBG jeden grecki rzeczownik występuje jako nakaz, przepis, wyrok, usprawiedliwienie i sprawiedliwość. Każde z tych rozwiązań pasuje do swojego miejsca, ale razem tworzą pięć nieprzystających do siebie pojęć tam, gdzie oryginał ma jedno. Konsekwencja jest praktyczna: polski czytelnik Rz 8,4 nie widzi, że słowo, którym Paweł nazywa spełnianą w wierzących sprawiedliwość Prawa, to ten sam wyraz, którym Łukasz opisał codzienne posłuszeństwo Zachariasza i Elżbiety. Nie widzi też, że szata świętych z Ap 19,8 jest zrobiona z tego samego materiału, co przepisy o obmyciach z Hbr 9,10.
Ginie ponadto kierunek pojęcia. Grecka końcówka wskazuje na wynik — na to, co zostaje po akcie sprawiedliwości. Polskie nakaz i przepis wskazują w przeciwną stronę, na to, co dopiero ma być wykonane.
Ginie wreszcie odrębność dikaioma wobec dwóch sąsiednich wyrazów tej samej rodziny. Przymiotnik dikaios opisuje osobę sprawiedliwą, rzeczownik dikaiosyne nazywa sprawiedliwość jako właściwość, a dikaioma wskazuje na jej konkretny, policzalny przejaw: pojedynczy przepis, pojedynczy wyrok, pojedynczy czyn. Polszczyzna miesza wszystkie trzy w słowie sprawiedliwość, więc czytelnik nie widzi, że Ap 19,8 mówi o wielu osobnych czynach, a nie o jednej cesze charakteru.
Co sporne
Rz 8,4 bywa czytane dwojako: albo jako zapowiedź, że wierzący faktycznie wypełniają wymóg Prawa, albo jako stwierdzenie, że wymóg został wypełniony za nich. Zakres dikaioma obejmuje oba odczyty, bo mieści zarówno wymaganie, jak i czyn mu odpowiadający. Sama leksyka nie wystarczy, by rozstrzygnąć; decyduje strona bierna czasownika i kontekst całego rozdziału. Wskazać należy jeszcze na to, że Ap 19,8 i Łk 1,6 pokazują ludzi rzeczywiście postępujących według Bożych wymogów, co osłabia odczyt czysto zastępczy — ale jest to argument, nie dowód.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy dziesięć wystąpień wystarcza, by opisać pełny zakres słowa; przy tak małej próbce każde nowe użycie mogłoby przesunąć obraz. Nie wiemy, na ile autorzy odróżniali dikaioma od pokrewnej dikaiosyne w mowie potocznej, a na ile mieszali je swobodnie. Nie wiemy wreszcie, jak brzmiały odpowiedniki hebrajskie w tekstach, które autorzy mieli w pamięci; Septuaginta stosuje ten rzeczownik do kilku różnych wyrazów, a to znaczy, że sam grecki nie odsyła do jednego pojęcia oryginału.
Zobacz też: Dikaioo (δικαιόω) — usprawiedliwić znaczy „ogłosić sprawiedliwym” · Łukasz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
