Chattat (חַטָּאת, translit. chatat, Strong H2403) to jedno z najczęstszych i zarazem najbardziej zaskakujących słów hebrajskiej Biblii. Pojawia się 295 razy, a polskie przekłady oddają je raz jako „grzech”, raz jako „ofiara za grzech” — tym samym rozrywając na dwa pojęcia to, co w oryginale jest jednym rzeczownikiem.
Co znaczy słowo chattat
Rzeczownik chattat pochodzi od czasownika chata’, którego podstawowe znaczenie nie jest religijne, lecz zupełnie zwyczajne: chybić, minąć cel, nie trafić. Tak opisuje się procarza, który nie chybia włosa, i drogę, na której człowiek się potyka. Gdy ten sam rdzeń wchodzi do języka przymierza, zachowuje swoją obrazowość: grzech to nie mgliste „zło w ogóle”, lecz rozminięcie się z konkretnym celem, który ktoś wyznaczył.
Pole semantyczne chattat rozciąga się jednak dalej niż sam czyn. W indeksie form to słowo tłumaczone jest przeważnie jako „grzech” (291 razy), ale cztery razy jako „kara” — bo w hebrajskim myśleniu wina i jej skutek są jedną, ciągnącą się za człowiekiem rzeczywistością. Najbardziej zdumiewa trzecie znaczenie: w tekście interlinearnym najczęstszą frazą oddającą chattat jest „ofiara za grzech” (58 wystąpień) oraz „na ofiarę za grzech” (36). To znaczy, że w blisko jednej trzeciej przypadków ten sam wyraz, który nazywa przewinienie, nazywa również zwierzę, które to przewinienie usuwa.
Gdzie występuje w Piśmie
Pierwsze wystąpienie pada jeszcze przed jakimkolwiek prawem, w rozmowie Jahwe z Kainem. Grzech nie jest tu abstrakcją, lecz czymś, co czai się przy wejściu jak drapieżnik czekający na skok.
„Jeśli będziesz dobrze czynił, czy nie zostaniesz wywyższony? A jeśli nie będziesz dobrze czynił, grzech leży u drzwi; a do ciebie będzie jego pragnienie, a ty będziesz nad nim panować.” — Rdz 4,7 (UBG)
Zdecydowana większość z 295 wystąpień skupia się w Księdze Kapłańskiej i Liczb, czyli tam, gdzie Jahwe reguluje dostęp człowieka do własnej świętości. W przepisach ofiarniczych chattat pojawia się dwa razy niemal w jednym oddechu — jako wina i jako lekarstwo na winę.
„Jeśli to namaszczony kapłan zgrzeszył jak ktoś z ludu, niech złoży Panu za swój grzech, którego się dopuścił, młodego cielca bez skazy jako ofiarę za grzech.” — Kpł 4,3 (UBG)
Poza rytuałem słowo to żyje w modlitwie. Dawid nie mówi o „błędach” ani o „słabościach”, lecz o chattat, które ma nieustannie przed oczami.
„Uznaję bowiem moje występki, a mój grzech zawsze jest przede mną.” — Ps 51,3 (UBG)
Jak działa w tekście
Hebrajski traktuje chattat jak przedmiot o ciężarze: coś, co można nieść, złożyć na kogoś, zdjąć, zakryć, unieść i wyrzucić. Najwyraźniej widać to w obrzędzie Dnia Przebłagania, gdzie kapłan przenosi winę całego ludu na głowę żywego kozła.
„I Aaron położy obie ręce na głowie żywego kozła, wyznawać będzie nad nim wszystkie nieprawości synów Izraela i wszystkie ich przestępstwa ze wszystkimi ich grzechami i złoży je na głowę tego kozła, i wypuści go przez wyznaczonego człowieka na pustynię.” — Kpł 16,21 (UBG)
Ta sama logika działa u proroka: rozżarzony węgiel dotyka ust Izajasza, a chattat zostaje usunięte — nie zapomniane, nie zbagatelizowane, lecz zdjęte.
„I dotknął nim moich ust, i powiedział: Oto ten węgiel dotknął twoich warg; twoja nieprawość jest usunięta, a twój grzech zgładzony.” — Iz 6,7 (UBG)
Mojżesz po grzechu złotego cielca nie próbuje niczego wyjaśniać ani relatywizować. Nazywa rzecz po imieniu i idzie szukać przebłagania.
„Nazajutrz zaś Mojżesz powiedział do ludu: Popełniliście wielki grzech. Wstąpię teraz do Pana, może go przebłagam za wasz grzech.” — Wj 32,30 (UBG)
A gdy Micheasz opisuje ostateczne rozwiązanie sprawy grzechu, sięga po obraz fizycznego usunięcia: nie darowania długu w księgach, lecz wrzucenia ciężaru tam, skąd nikt go nie wyciągnie.
„Odwróci się i zlituje się nad nami; pokona nasze nieprawości i wrzuci w głębiny morza wszystkie nasze grzechy.” — Mi 7,19 (UBG)
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Polskie „grzech” to dziś słowo z rejestru moralno-uczuciowego: bliżej mu do poczucia winy, wyrzutów sumienia albo listy przewinień do wyliczenia. Chattat działa inaczej — jest rzeczownikiem konkretnym, prawie materialnym. Można je położyć na czyjejś głowie, zakryć, zetrzeć, wrzucić w morze. Dlatego biblijne rozwiązanie problemu grzechu nigdy nie polega na tym, że człowiek zmienia swoje odczucia, tylko na tym, że ktoś ten ciężar przenosi.
Druga strata jest jeszcze poważniejsza. Polszczyzna nie ma jednego słowa, które znaczyłoby naraz „przewinienie” i „ofiara zdejmująca przewinienie”, więc tłumacz musi rozbić chattat na dwa różne wyrażenia. Czytelnik przekładu widzi „grzech” i „ofiarę za grzech” jako dwie odległe rzeczy. Czytelnik hebrajskiego widzi jeden wyraz i natychmiast rozumie zasadę: to, co usuwa winę, nosi jej imię. Ofiara wchodzi na miejsce grzesznika tak dosłownie, że przejmuje nawet jego nazwę.
Ginie też trzeci odcień — ten, który indeks oddaje jako „kara”. W hebrajskim nie ma szczeliny między czynem a jego skutkiem: chattat raz oznacza sam uczynek, raz konsekwencję, którą ten uczynek ściąga. Grzech nie jest zdarzeniem zamkniętym w przeszłości, lecz stanem, który trwa, dopóki ktoś go nie usunie.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Skoro chattat znaczy „chybienie celu”, to istnienie grzechu zakłada istnienie celu. Nie da się chybić, jeśli nie ma tarczy. Biblijne pojęcie grzechu nie jest więc listą zakazów wymyślonych po to, by utrudnić życie, lecz stwierdzeniem, że Stwórca wyznaczył kierunek, a człowiek się z nim rozmija. Dlatego pierwsze użycie tego słowa dotyczy Kaina — jeszcze przed Synajem, jeszcze przed jakąkolwiek listą przykazań.
Druga konsekwencja jest praktyczna. Jeśli grzech to ciężar, a nie nastrój, to sam żal go nie usuwa. Cały system ofiarniczy Tory istnieje dlatego, że Jahwe nie zostawił człowieka z problemem, którego ten nie umie rozwiązać — sam wskazał drogę zdjęcia winy i sam ją opłacił, dając krew na ołtarz. Dzień Przebłagania nie był ludzkim pomysłem na uspokojenie bóstwa, lecz Bożym zarządzeniem dla ludu, który miał żyć blisko świętości.
Wreszcie: nazwanie ofiary tym samym słowem co wina wyjaśnia, dlaczego Pisma zapowiadają zastępstwo. Zwierzę nie było winne — a jednak nosiło imię winy. Gdy więc apostołowie mówią, że Jeszua stał się ofiarą za grzech, nie wprowadzają nowej idei, tylko sięgają po hebrajski rdzeń, który cała Tora wbijała Izraelowi w pamięć przez setki stron przepisów. Kto czyta Pismo, mając w uchu słowo chattat, widzi tę spójność od Kaina po proroków: grzech jest realny, ma wagę i musi zostać przeniesiony — a Bóg od początku mówi, dokąd.
Zobacz też: Ofiara za grzech (chattat) — kiedy była składana i za co · Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Jahwe · Ofiara (korban) · Ołtarz (mizbeach) — nazwa od czynności, nie od kształtu · Jeszua (Jezus)
