Thanatos (θάνατος, transliteracja thanatos, Strong G2288) to greckie słowo oznaczające śmierć. W Nowym Testamencie występuje 120 razy i jest tłumaczone konsekwentnie — polskie „śmierć” pokrywa się z greckim rdzeniem niemal bez reszty. Problem nie leży więc w słowniku, tylko w tym, co my sami do słowa „śmierć” dopisujemy. Bo Pismo mówi o thanatos w sposób, który dzisiejszemu czytelnikowi bywa zaskakująco obcy: nie jako o naturalnym etapie, lecz jako o wrogu.
Thanatos: ustanie życia i potęga, która je odbiera
Pierwsze znaczenie thanatos jest oczywiste: kres życia, moment i stan śmierci fizycznej. W tym sensie słowo pojawia się w opisach wyroków, chorób i zagrożeń — „aż do śmierci”, „na śmierć”, „bliski śmierci”. Grecki thanatos opisuje po prostu fakt.
Drugie znaczenie jest teologiczne i sięga głębiej: śmierć rozumiana jako stan oddzielenia od Boga, w którym człowiek znajduje się już teraz, zanim jeszcze przestanie oddychać. Nowy Testament potrafi mówić o kimś żywym, że jest w śmierci, i o kimś, kto umrze, że nie umrze na wieki. To użycie ma korzenie w Torze, gdzie przed człowiekiem kładzie się życie i śmierć jako dwie drogi.
Trzecie znaczenie jest najbardziej obce naszej wyobraźni. Thanatos bywa w Piśmie przedstawiany jak osoba albo władza: coś, co króluje, ma żądło, dzierży panowanie, zostaje pokonane i wreszcie samo zostaje zniszczone. Greka pozwala na taką personifikację bez żadnych zabiegów stylistycznych, a Nowy Testament z tej możliwości korzysta konsekwentnie.
Gdzie w Piśmie występuje thanatos
Sto dwadzieścia wystąpień rozkłada się na cały Nowy Testament, ale największe skupiska są trzy: List do Rzymian, rozdział piętnasty Pierwszego Listu do Koryntian i Apokalipsa. Paweł w Liście do Rzymian nazywa moment, w którym śmierć weszła w ludzkie dzieje.
„Dlatego, tak jak przez jednego człowieka grzech wszedł na świat, a przez grzech – śmierć, tak też na wszystkich ludzi przeszła śmierć, ponieważ wszyscy zgrzeszyli.” — Rz 5,12 (UBG)
Śmierć jest tu skutkiem, nie elementem projektu. Weszła — jak intruz, przez otwarte drzwi grzechu — i rozeszła się na wszystkich. Kilka rozdziałów dalej pada zdanie, które tę logikę domyka.
„Zapłatą bowiem za grzech jest śmierć, ale darem łaski Boga jest życie wieczne w Jezusie Chrystusie, naszym Panu.” — Rz 6,23 (UBG)
Zestawienie jest celowo asymetryczne: śmierć to zapłata, czyli coś zarobionego i należnego, a życie wieczne to dar, którego nikt nie wypracował. Thanatos nie jest w tym ujęciu wyrokiem przypadku ani prawem natury, lecz konsekwencją.
Jak thanatos działa w tekście
W rozdziale o zmartwychwstaniu Paweł umieszcza śmierć na liście pokonywanych przeciwników — i to na samym jej końcu.
„A ostatni wróg, który zostanie zniszczony, to śmierć.” — 1Kor 15,26 (UBG)
Słowo „wróg” nie jest tu ozdobnikiem. Śmierć nie zostaje oswojona, uznana za część porządku ani przemianowana na przejście; zostaje zniszczona. Do tej samej sceny należy okrzyk, który Paweł zapożycza od proroka Ozeasza.
„Gdzież jest, o śmierci, twoje żądło? Gdzież jest, o piekło, twoje zwycięstwo?” — 1Kor 15,55 (UBG)
Pytanie jest retoryczne i triumfalne, ale zwróć uwagę na obraz: żądło. Śmierć występuje jako coś, co kłuje i zabija — jak skorpion, któremu wyrwano kolec. List do Hebrajczyków opisuje natomiast, w jaki sposób ta władza została złamana.
„Ponieważ zaś dzieci są uczestnikami ciała i krwi, i on także stał się ich uczestnikiem, aby przez śmierć zniszczyć tego, który miał władzę nad śmiercią, to jest diabła;” — Hbr 2,14 (UBG)
Mechanizm jest paradoksalny: Mesjasz nie ominął śmierci, tylko przez nią przeszedł, i właśnie tą drogą pozbawił mocy tego, kto się nią posługiwał. Dlatego pierwsi uczniowie mówią o śmierci Jeszui nie jako o tragedii, którą trzeba jakoś usprawiedliwić, lecz jako o zwycięskim starciu.
Czego nie oddaje polskie słowo „śmierć”
Samo tłumaczenie jest wierne, ale przychodzi do nas z bagażem, którego w tekście nie ma. W potocznej religijności śmierć jest „przejściem do lepszego świata”, „powrotem do domu”, momentem, w którym zmarły natychmiast rozpoczyna nowe życie gdzie indziej. Przy takim założeniu zdania Nowego Testamentu przestają się trzymać kupy: nie da się nazwać wrogiem czegoś, co jest dobrodziejstwem, ani zapowiadać zniszczenia czegoś, co jest bramą.
Ginie także rozróżnienie między śmiercią jako stanem a śmiercią jako datą. Jeszua mówi o przejściu, które dokonuje się już teraz — i używa czasu przeszłego dokonanego.
„Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Kto słucha mego słowa i wierzy temu, który mnie posłał, ma życie wieczne i nie będzie potępiony, ale przeszedł ze śmierci do życia.” — J 5,24 (UBG)
Czasownik stoi tu w czasie przeszłym dokonanym: przeszedł, a nie przejdzie. Człowiek, który słucha i wierzy, zmienił już obszar, w którym się znajduje, choć nadal czeka go fizyczny kres. Polska „śmierć”, kojarzona wyłącznie z pogrzebem, tego przesunięcia nie unosi.
Trzecia rzecz, która znika, to personifikacja. Gdy w polskim tekście czytamy „śmierć” małą literą, trudno usłyszeć, że mowa o władzy z imieniem, która ma swoje królestwo, swoje żądło i swój koniec.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Biblijne ujęcie śmierci jest trzeźwe i nie oferuje pociechy przez zaprzeczenie. Śmierć jest zła, jest nieprzyjacielem i wolno jej się nie chcieć — takiej postawy Pismo nie uznaje za brak wiary. Nadzieja nie polega tu na przekonaniu, że śmierć jest w gruncie rzeczy przyjazna, lecz na tym, że zostanie usunięta.
„A śmierć i piekło zostały wrzucone do jeziora ognia. To jest druga śmierć.” — Ap 20,14 (UBG)
Scena jest zaskakująca: do jeziora ognia trafiają nie tylko ludzie, ale sama śmierć i kraina umarłych. To, co pochłaniało, samo zostaje pochłonięte. Dopiero po tym pada zdanie, które zamyka całą historię.
„I otrze Bóg wszelką łzę z ich oczu, i śmierci już nie będzie ani smutku, ani krzyku, ani bólu nie będzie, bo pierwsze rzeczy przeminęły.” — Ap 21,4 (UBG)
Zapowiedź, że śmierci już nie będzie, jest ostateczną odpowiedzią Pisma na thanatos. Nie oswojenie, nie przemianowanie, lecz usunięcie. A drogą do tego jest zmartwychwstanie: powrót do pełnego życia tych, którzy umarli, a nie ich dalsze trwanie mimo śmierci. Kto to rozumie, inaczej czyta zarówno opisy Golgoty, jak i własną żałobę — bez udawania, że nic złego się nie stało, i bez rozpaczy, bo ostatni wróg ma już wyznaczoną datę końca.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Jeszua (Jezus) · List do Rzymian · List do Hebrajczyków · Paweł — znaczenie imienia
