Szamar (שָׁמַר, H8104) to jeden z najczęstszych czasowników hebrajskiej Biblii — czterysta sześćdziesiąt dziewięć wystąpień. Najwięcej ma Powtórzonego Prawa, siedemdziesiąt trzy, tuż za nim Psalmy z siedemdziesięcioma dwoma i Przysłowia z trzydziestoma jeden. Podstawowe znaczenie jest bardzo konkretne: pilnować, mieć oko, stać przy czymś. Uwspółcześniona Biblia Gdańska rozkłada to na kilka polskich czasowników i na rzeczownik stróż.
Ogród i stróż
Pan Bóg wziął więc człowieka i umieścił go w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i strzegł.
Rdz 2,15
Pierwsze wystąpienie w Piśmie dotyczy człowieka postawionego w ogrodzie: ma go uprawiać i szamar. To jest matryca całego dalszego użycia. Nie chodzi o wykonywanie poleceń, lecz o opiekę nad czymś powierzonym. Kilka rozdziałów dalej ten sam czasownik wraca w pytaniu Kaina.
Wtedy Pan zapytał Kaina: Gdzie jest twój brat Abel? On odpowiedział: Nie wiem. Czy ja jestem stróżem mego brata?
Rdz 4,9
Kain używa formy imiesłowowej, tej samej, którą Pismo określa strażników i stróżów. W polskim tekście widać to dobrze. Gorzej widać, że jest to dokładnie to słowo, które chwilę wcześniej opisywało zadanie człowieka w ogrodzie, a które za moment będzie opisywało cherubinów pilnujących drogi do drzewa życia.
Przymierze i przykazania
Największa grupa wystąpień dotyczy Tory. Tu polski przekład sięga po czasownik przestrzegać albo zachowywać i obie formy są poprawne, ale brzmią urzędowo.
Potem Bóg powiedział Abrahamowi: Ty zaś zachowuj moje przymierze, ty i twoje potomstwo po tobie przez wszystkie pokolenia.
Rdz 17,9
Wtedy Pan powiedział do Mojżesza: Jak długo będziecie się wzbraniać przed przestrzeganiem moich przykazań i moich praw?
Wj 16,28
Zarzut z Księgi Wyjścia pada przy zbieraniu manny, jeszcze przed Synajem, i dotyczy właśnie szabatu. Hebrajski mówi tu o niechęci do strzeżenia przykazań — obraz jest bliższy porzuceniu posterunku niż złamaniu regulaminu. Ten sam czasownik wraca w napomnieniu, w którym trzeba pilnować własnej pamięci.
Tylko miej się na baczności i strzeż swej duszy pilnie, abyś nie zapomniał o tych rzeczach, które twoje oczy widziały, i aby nie odstępowały one od twego serca po wszystkie dni twego życia. Ale ucz ich swoich synów i synów swoich synów.
Pwt 4,9
Szabat: dwa czasowniki, jedno przykazanie
Czwarte przykazanie w Księdze Wyjścia otwiera się czasownikiem oznaczającym pamiętanie. W Powtórzonego Prawa, w powtórzeniu tego samego dekalogu, stoi w tym miejscu szamar.
Przestrzegaj dnia szabatu, abyś go święcił, tak jak ci nakazał Pan, twój Bóg.
Pwt 5,12
Polskie sformułowanie brzmi jak instrukcja proceduralna. Hebrajskie mówi: pilnuj tego dnia, stój przy nim, nie daj go sobie zabrać. Reszta Tory idzie w tę samą stronę — synowie Izraela mają szamar szabaty jako znak, a Księga Kapłańska zestawia strzeżenie szabatów z bojaźnią wobec rodziców i z czcią dla świątyni. Ten sam czasownik opisuje warty przy Namiocie Zgromadzenia.
Dlatego przy wejściu do Namiotu Zgromadzenia będziecie przebywać dzień i noc przez siedem dni i będziecie pełnili straż Pana, abyście nie pomarli. Tak mi bowiem rozkazano.
Kpł 8,35
Kiedy strzeże Bóg
Szamar nie jest tylko obowiązkiem człowieka. W jednym krótkim psalmie forma tego czasownika pada sześć razy w ośmiu wersetach.
Nie pozwoli zachwiać się twojej nodze; twój stróż nie drzemie. Oto ten, który strzeże Izraela, nie zdrzemnie się ani nie zaśnie. Pan jest twoim stróżem, Pan jest cieniem twoim po twojej prawicy.
Ps 121,3-5
Ten sam czasownik stoi w błogosławieństwie kapłańskim i w obietnicy danej Jakubowi w Betel. Symetria jest zamierzona: człowiek strzeże przykazań, Jahwe strzeże człowieka. Przekład polski w partiach o Bogu wybiera strzec i chronić, a w partiach o człowieku przestrzegać, więc symetria przestaje być słyszalna.
Wtedy Dawid zostawił toboły pod opieką stróża taboru i pobiegł na pole bitwy. Gdy przybył, przywitał się ze swoimi braćmi.
1Sm 17,22
Co gubi polski przekład
Gubi się obraz. Polskie przestrzegać jest słowem z języka regulaminów i nie niesie żadnego wyobrażenia. Hebrajskie szamar zawsze niesie: ktoś stoi, patrzy, nie odchodzi. Przykazanie o szabacie w wersji z Powtórzonego Prawa brzmi wtedy jak rozkaz dla warty.
Gubi się wzajemność. Skoro człowiek szamar przymierze, a Jahwe szamar człowieka, to relacja jest opisana jednym słowem w obie strony. Polskie tłumaczenie rozdziela to na dwa różne czasowniki i wzajemność znika.
Gubi się także ciągłość od ogrodu do Tory. Zadanie Adama, pytanie Kaina, warty lewickie, strzeżenie szabatu i pilnowanie własnego serca to jedno pole semantyczne. Po polsku pierwsze jest strzeżeniem, drugie stróżowaniem, trzecie pełnieniem straży, czwarte przestrzeganiem — cztery różne rzeczy zamiast jednej.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego dwie wersje dekalogu mają w czwartym przykazaniu różne czasowniki. Tradycja żydowska mówi o jednym wypowiedzeniu usłyszanym dwojako, krytyka tekstu o dwóch wersjach tradycji. Sam tekst nie komentuje różnicy.
Nie wiemy, jak ostro szamar oddzielał się od bliskoznacznego czasownika oznaczającego czuwanie, który pada sześćdziesiąt dwa razy. Bywają w tym samym wersecie, jak w napomnieniu o sercu w Przysłowiach, gdzie rzeczownik od rdzenia szamar stoi obok tamtego czasownika. Podział na strzeżenie zewnętrzne i wewnętrzne jest domysłem, nie danymi.
Nie da się wreszcie orzec, ile z tego pola należy do języka kultowego, a ile do potocznego. Ten sam wyraz opisuje wartę przy przybytku i chłopca pilnującego tobołków przy taborze, więc granica między terminem technicznym a zwykłym słowem jest w tym wypadku nieostra.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Jahwe · Przymierze (brit) · Księga Kapłańska · Kain — znaczenie imienia
