Świętość kojarzy się dziś z moralną doskonałością, ewentualnie z nastrojem podniosłości. W Piśmie znaczy najpierw coś innego: oddzielenie, inność, wyjęcie ze zwykłego użytku. Dlatego reakcją na spotkanie ze świętością Jahwe nigdy nie jest zachwyt, tylko przerażenie.
Widzenie Izajasza
W roku, w którym umarł król Uzjasz, widziałem Pana siedzącego na wysokim i wyniosłym tronie, a tren jego szaty wypełnił świątynię. Serafiny stały ponad nim, a każdy z nich miał po sześć skrzydeł: dwoma zakrywał swoją twarz, dwoma przykrywał swoje nogi, a dwoma latał. I wołał jeden do drugiego: Święty, święty, święty, Pan zastępów. Cała ziemia jest pełna jego chwały. I filary drzwi poruszyły się od głosu wołającego, a dom napełnił się dymem. I powiedziałem: Biada mi! Już zginąłem; jestem bowiem człowiekiem o nieczystych wargach i mieszkam wśród ludu o nieczystych wargach, a moje oczy widziały Króla, Pana zastępów.
Iz 6,1-5
Trzy rzeczy w tym opisie łatwo przeoczyć. Serafiny zakrywają twarze, choć są istotami niebieskimi. Wołanie nie jest modlitwą do Boga, tylko wołaniem jednego do drugiego, czyli stwierdzeniem faktu. A prorok nie mówi o wzruszeniu, lecz o tym, że zginął. Świętość jest tu czymś, wobec czego człowiek nie ma pozycji.
To samo potrójne wołanie wraca w widzeniu Jana, oddzielone od Izajasza wiekami.
Każde zaś z tych czterech stworzeń miało po sześć skrzydeł dokoła, a wewnątrz były pełne oczu. I bez odpoczynku, dniem i nocą mówią: Święty, święty, święty, Pan Bóg Wszechmogący, ten, który był i który jest, i który ma przyjść.
Ap 4,8
Oddzielenie, nie stopień doskonałości
Kiedy Tora nakazuje ludowi świętość, uzasadnia ją zawsze tym samym: bo ja jestem święty. Nakaz nie brzmi bądźcie lepsi, tylko bądźcie oddzieleni, bo należycie do Oddzielonego.
Gdyż ja jestem Pan, wasz Bóg. Uświęcajcie się więc i bądźcie świętymi, bo ja jestem święty. I nie zanieczyszczajcie się żadnym zwierzęciem pełzającym po ziemi. Gdyż ja jestem Pan, który was wyprowadził z ziemi Egiptu, aby być waszym Bogiem. Bądźcie więc świętymi, bo ja jestem święty.
Kpł 11,44-45
Przemów do całego zgromadzenia synów Izraela i powiedz im: Bądźcie święci, bo ja, Pan, wasz Bóg, jestem święty.
Kpł 19,2
Pieśń Mojżesza po przejściu morza mówi o świętości w jednym oddechu z grozą.
Któż jest podobny do ciebie wśród bogów, Panie? Któż jest jak ty, wspaniały w świętości, straszliwy w chwale, czyniący cuda?
Wj 15,11
Wyznanie Anny łączy świętość z tym, że nie ma z kim Jahwe porównać.
Nikt nie jest tak święty jak Pan. Nie ma bowiem nikogo oprócz ciebie i nikt nie jest taką skałą jak nasz Bóg.
1 Sm 2,2
Dlaczego to nie jest kategoria bezpieczna
Historia Nadaba i Abihu pokazuje, że świętość ma konsekwencje praktyczne. Obaj są kapłanami, obaj przynoszą kadzidło, obaj robią to przed Jahwe. Różnica polega na tym, że ogień nie był nakazany.
A Nadab i Abihu, synowie Aarona, wzięli każdy swoją kadzielnicę, włożyli do nich ogień, nałożyli na nie kadzidła i ofiarowali przed Panem obcy ogień, którego im nie nakazał. Wtedy wyszedł ogień sprzed Pana i pochłonął ich, i pomarli przed Panem. Wówczas Mojżesz powiedział do Aarona: Oto co Pan powiedział: W tych, którzy zbliżają się do mnie, będę uświęcony i będę uwielbiony przed całym ludem. I Aaron zamilkł.
Kpł 10,1-3
Zdanie Mojżesza po tej scenie i milczenie Aarona to jedne z najtrudniejszych wersetów Tory. Uderza w nich to, że wina nie jest opisana w kategoriach moralnych: nikt nie zarzuca braciom nieuczciwości ani okrucieństwa. Zarzut dotyczy przekroczenia granicy wyznaczonej przez nakaz. Tak właśnie działa świętość rozumiana jako oddzielenie — granica jest realna niezależnie od intencji tego, kto ją przekracza.
Ten sam mechanizm tłumaczy dużą część przepisów Tory, które inaczej wyglądają na dowolne. Rozdzielanie czystego od nieczystego, świętego od pospolitego, sabatu od pozostałych dni nie jest listą zakazów dla samych zakazów. To ćwiczenie w rozpoznawaniu, że pewne rzeczy są wyjęte i należą do Jahwe. Kto to rozumie, rozumie też, dlaczego lud ma być święty: nie dlatego, że ma być moralnie sprawniejszy od sąsiadów, tylko dlatego, że został oddzielony i przestał należeć do siebie.
List do Hebrajczyków nie łagodzi tego obrazu, choć pisze do ludzi nowego przymierza.
Dlatego otrzymując królestwo niezachwiane, miejmy łaskę, przez którą możemy służyć Bogu tak, jak mu się to podoba, z czcią i bojaźnią. Nasz Bóg bowiem jest ogniem trawiącym.
Hbr 12,28-29
Psalm 99 domyka rzecz wezwaniem, w którym pokłon i świętość idą razem.
Wywyższajcie Pana, naszego Boga, i oddajcie pokłon na jego świętej górze, bo Pan, nasz Bóg, jest święty.
Ps 99,9
Napięcie z tekstami o niedostępności
Jeśli świętość jest oddzieleniem, to naturalnie prowadzi do pytania o dostęp. Pismo mówi tu rzeczy mocne i nie do końca zgodne z tym, co opowiada o Izajaszu, który przecież widział Króla.
I dodał: Nie będziesz mógł widzieć mego oblicza, bo nie może człowiek ujrzeć mnie i pozostać przy życiu.
Wj 33,20
Jedyny mający nieśmiertelność i mieszkający w światłości niedostępnej, którego żaden z ludzi nie widział ani widzieć nie może; jemu niech będzie cześć i moc wieczna. Amen.
1 Tm 6,16
Boga nikt nigdy nie widział. Jednorodzony Syn, który jest w łonie Ojca, on nam o nim opowiedział.
J 1,18
Napięcie jest widoczne gołym okiem: prorok mówi, że widział Pana, a Jan pisze, że Boga nikt nigdy nie widział. Można to rozwiązywać rozróżnieniem między widzeniem prorockim a oglądaniem Boga takim, jaki jest. Rozróżnienie jest rozsądne i ma oparcie w tym, że Izajasz opisuje tron i tren szaty, a nie oblicze. Trzeba jednak przyznać, że sam tekst nigdzie tego rozróżnienia nie formułuje. To nasza próba pogodzenia dwóch zdań, a nie deklaracja żadnego z autorów.
Czego nie wiemy
Pismo nie wyjaśnia, dlaczego wołanie jest potrójne, i nie łączy tego z niczym innym. Nie mówi, co dokładnie widział Izajasz ani jak jego widzenie ma się do zdania, że Boga nikt nigdy nie widział. Nie precyzuje, na czym polegała wina Nadaba i Abihu poza tym, że ogień nie został nakazany, ani dlaczego kara była natychmiastowa. Nie definiuje też świętości w formie zdania definicyjnego — pokazuje ją przez skutki i przez nakazy, i na tym poprzestaje.
Zobacz też: Jahwe · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Kadzidło (ketoret) — receptura zastrzeżona pod karą · List do Hebrajczyków · Abihu · Izajasz
