Sarx (σάρξ, transliteracja sarx, Strong G4561) to jedno z tych słów, przy których polski czytelnik Nowego Testamentu najczęściej gubi trop. W tekście greckim pojawia się 152 razy i niemal zawsze wraca do nas jako „ciało” — czyli tym samym słowem, którym tłumaczy się również grecki soma. Tymczasem sarx potrafi znaczyć i mięso na kościach, i całego śmiertelnego człowieka, i — u Pawła — konkretną skłonność, przeciw której staje Duch.
Sarx: od mięsa na kościach do „śmiertelnego człowieka”
Podstawowe, najbardziej dosłowne znaczenie rzeczownika sarx to tkanka mięsna: to, co pokrywa kości zwierzęcia albo człowieka. Od tego konkretu greka rozwija znaczenia szersze. Przez zwykłą przenośnię część–całość sarx zaczyna oznaczać ciało jako całość, potem człowieka w jego cielesnej, widzialnej postaci, a wreszcie — w zwrocie „wszelkie ciało” — po prostu każdą żywą istotę, cały rodzaj ludzki.
Ten ostatni krok nie jest wynalazkiem greki klasycznej, tylko dziedzictwem hebrajskim. Grecki przekład Starego Testamentu oddaje słowem sarx hebrajskie basar, a w hebrajskim „wszelkie ciało” to utarte określenie ludzkości albo wszystkiego, co oddycha. Pisarze Nowego Testamentu myślą po hebrajsku, choć piszą po grecku — i dlatego sarx nosi u nich cały ciężar semickiego rozumienia człowieka jako istoty stworzonej, zależnej i przemijającej.
Dopiero na tym fundamencie wyrasta czwarte, najbardziej sporne znaczenie: sarx jako sfera tego, co ludzkie w opozycji do tego, co Boże. Nie „materia” przeciw „duchowi” w sensie filozofii greckiej, ale człowiek zdany na własne siły przeciw człowiekowi prowadzonemu przez Ducha. To rozróżnienie decyduje o rozumieniu całych rozdziałów Listu do Rzymian.
Gdzie w Piśmie występuje sarx
Sto pięćdziesiąt dwa wystąpienia rozkładają się nierówno. Ewangelie sięgają po sarx rzadko i zwykle w znaczeniu podstawowym, natomiast listy Pawła — zwłaszcza do Rzymian i Galacjan — czynią z tego słowa jedno z narzędzi swojej antropologii. Najmocniejsze zdanie o sarx w całym Nowym Testamencie nie jest jednak Pawłowe, lecz Janowe.
„A to Słowo stało się ciałem i mieszkało wśród nas (i widzieliśmy jego chwałę, chwałę jako jednorodzonego od Ojca), pełne łaski i prawdy.” — J 1,14 (UBG)
Jan mógł napisać, że Słowo przyjęło ciało, przybrało postać, zamieszkało w człowieku. Napisał najostrzejsze zdanie z możliwych: stało się sarx. Gdyby sarx samo w sobie było czymś złym albo nieczystym, to zdanie byłoby bluźnierstwem. Piotr z kolei sięga po sarx dokładnie tam, gdzie Izajasz mówił o kruchości człowieka.
„Gdyż wszelkie ciało jest jak trawa, a wszelka chwała człowieka jak kwiat trawy. Trawa uschła, a jej kwiat opadł;” — 1P 1,24 (UBG)
Sarx to tutaj nie grzech, tylko przemijalność: trawa, która schnie. W Getsemane Jeszua używa tego samego słowa o swoich uczniach, gdy nie potrafią czuwać.
„Czuwajcie i módlcie się, abyście nie ulegli pokusie. Duch wprawdzie jest ochoczy, ale ciało słabe.” — Mt 26,41 (UBG)
Jak sarx pracuje w argumentacji Pawła
W ósmym rozdziale Listu do Rzymian sarx przestaje być neutralnym opisem człowieka, a staje się nazwą jego kondycji po upadku. Zwróć uwagę, co dokładnie Paweł nazywa słabym.
„Co bowiem było niemożliwe dla prawa, w czym było ono słabe z powodu ciała, Bóg, posławszy swego Syna w podobieństwie grzesznego ciała i z powodu grzechu, potępił grzech w ciele;” — Rz 8,3 (UBG)
Nie Prawo jest tu wadliwe. Prawo było bezsilne z powodu ciała — problemem jest materiał, na którym miało pracować, czyli człowiek niezdolny do posłuszeństwa. To zdanie z jednej strony broni Tory przed zarzutem, że była błędem, z drugiej odbiera człowiekowi złudzenie, że sam sobie poradzi. W Liście do Galacjan Paweł opisuje to jako trwający konflikt dwóch sił.
„Ciało bowiem pożąda na przekór Duchowi, a Duch na przekór ciału; są one sobie przeciwne, tak że nie możecie czynić tego, co chcecie.” — Ga 5,17 (UBG)
Wreszcie w rozdziale o zmartwychwstaniu sarx pojawia się w połączeniu ze słowem „krew” — a to znów semicki idiom oznaczający człowieka w obecnej, śmiertelnej postaci.
„To zaś mówię, bracia, że ciało i krew nie mogą odziedziczyć królestwa Bożego ani to, co zniszczalne, nie odziedziczy tego, co niezniszczalne.” — 1Kor 15,50 (UBG)
Paweł nie mówi, że ciało jest złe i że zbawienie polega na ucieczce z niego. Mówi, że człowiek w obecnej, zniszczalnej formie nie nadaje się do królestwa — dlatego potrzebne jest zmartwychwstanie i przemiana, a nie porzucenie cielesności.
Czego nie oddaje polskie „ciało”
Polszczyzna ma w tym miejscu jedno słowo na dwa greckie i cztery znaczenia. W interlinii wszystkie 152 wystąpienia sarx sprowadzają się do form wyrazu „ciało” — 107 razy jako samo „ciało”, pozostałe jako odmiany i warianty z rodzajnikiem. Różnice, które grecki czytelnik wyłapywał z kontekstu, w polskim tekście po prostu znikają.
Skutek jest poważny. Kiedy czytamy, że ciało pożąda przeciw Duchowi, a chwilę później, że Słowo stało się ciałem, naturalnie zakładamy, iż chodzi o to samo. Stąd bierze się cały nurt pobożności podejrzliwej wobec materii, jedzenia, małżeństwa i pracy fizycznej. Zdanie Jeszui o tym, że ciało nic nie pomaga, bywa czytane jak wyrok na cielesność.
„Duch jest tym, który ożywia, ciało nic nie pomaga. Słowa, które ja wam mówię, są duchem i są życiem.” — J 6,63 (UBG)
W kontekście mowy o chlebie życia oznacza to jednak co innego: sama fizyczna obecność, samo patrzenie na cuda, samo naturalne pochodzenie nikogo nie ożywia — ożywia Duch przez słowo. Tam, gdzie greka miała cztery odcienie, polskie „ciało” zostawia jeden i to najczęściej ten najbardziej pogardliwy.
Dlaczego to rozróżnienie jest ważne dla czytelnika Pisma
Praktyczny sprawdzian jest prosty. Przy każdym „ciele” w polskim tekście warto zapytać, czy autor mówi o materii, o człowieku jako takim, czy o człowieku odwróconym od Boga. Trzy różne pytania, trzy różne odpowiedzi — i zupełnie różne wnioski dla życia.
Rozróżnienie to jest też testem prawowierności, i to postawionym wprost przez apostoła Jana.
„Po tym poznacie Ducha Bożego: każdy duch, który wyznaje, że Jezus Chrystus przyszedł w ciele, jest z Boga.” — 1J 4,2 (UBG)
Kto uznaje sarx za zło samo w sobie, prędzej czy później musi zaprzeczyć, że Mesjasz przyszedł w ciele — i właśnie tę drogę przeszli gnostycy pierwszych wieków. Biblijna nadzieja idzie w przeciwną stronę: nie ucieczka z ciała, lecz zmartwychwstanie ciała odmienionego. Sarx nie jest wrogiem, którego trzeba zrzucić. Jest tworzywem, które Bóg stworzył, którego sam nie odrzucił i które zamierza odnowić.
Zobacz też: Soma (σῶμα) — ciało jako całość osoby, w odróżnieniu od sarx · Jeszua (Jezus) · Mesjasz (Maszijach) · Piotr · Izajasz · Paweł — znaczenie imienia
