Basar (בָּשָׂר, translit. ba.Sar, Strong H1320) występuje w Piśmie hebrajskim 270 razy i ma w naszym indeksie jedną glosę: „ciało”. To słowo, przy którym najłatwiej wczytać w Biblię coś, czego w niej nie ma — bo polskie „ciało” od stuleci nosi bagaż greckiej filozofii, a hebrajskie basar tego bagażu nie zna.
Co znaczy to słowo
Basar to rzeczownik oznaczający tkankę mięsną — dosłownie mięso. To samo słowo opisuje mięso zwierzęcia ofiarnego na ołtarzu, mięso na stole i ciało żywego człowieka. Rozkład form w tekście pokazuje to bez owijania: obok „ciało” (85 razy) i „ciało jego” (36 razy) stoi „mięso” (21 razy) oraz „to mięso” (12 razy), a także „ciało moje” (10 razy). Jeden hebrajski wyraz, dwa polskie odpowiedniki dobierane według kontekstu.
Basar bywa też skrótem oznaczającym całe stworzenie. Zwrot kol basar — „wszelkie ciało” — obejmuje ludzi i zwierzęta, wszystko, co oddycha. I to jest pierwsza rzecz do zapamiętania: basar nie jest częścią człowieka. Jest człowiekiem widzianym od strony jego kruchości, śmiertelności i pokrewieństwa z resztą stworzenia.
Gdzie występuje w Piśmie
W opisie stworzenia basar pojawia się w kontekście małżeństwa, i to bardzo dosłownie: dwoje ludzi staje się jednym ciałem — jednym mięsem, jedną tkanką.
„Dlatego opuści mężczyzna swojego ojca i swoją matkę i połączy się ze swoją żoną, i będą jednym ciałem.” — Rdz 2,24 (UBG)
W Psalmach i u proroków kol basar obejmuje wszystko, co żyje — raz jako adresat wezwania do uwielbienia, raz jako obraz przemijania.
„Moje usta będą głosić chwałę Pana i niech wszelkie ciało błogosławi jego święte imię na wieki wieków.” — Ps 145,21 (UBG)
A zaraz obok najostrzejsze zdanie Pisma o kondycji człowieka. Izajasz nie mówi „ciało jest słabe, a duch mocny”. Mówi, że wszystko, co żyje, jest trawą.
„Głos przemówił: Wołaj. I zapytano: Co mam wołać? Wszelkie ciało jest trawą, a cały jego wdzięk jak kwiat polny.” — Iz 40,6 (UBG)
Jak działa w tekście
Przed potopem basar staje się wprost diagnozą. Bóg ogranicza długość ludzkiego życia i uzasadnia to jednym słowem.
„I powiedział Pan: Mój duch nie będzie na zawsze się spierał z człowiekiem, bo jest on ciałem. Będzie więc jego dni sto dwadzieścia lat.” — Rdz 6,3 (UBG)
„Jest on ciałem” to nie oskarżenie moralne, lecz stwierdzenie faktu: człowiek jest z materii, która się zużywa. Psalmista wraca do tego jako do podstawy Bożej cierpliwości — Bóg nie wymaga od nas więcej, niż wytrzymuje nasza tkanka.
„Bo pamiętał, że są ciałem; wiatrem, który ulatuje i nie wraca.” — Ps 78,39 (UBG)
Uderza w tym wersecie to, co polski oddaje jako „wiatr, który ulatuje” — po hebrajsku stoi tam ruach, oddech. Basar i ruach nie są w Piśmie dwiema warstwami człowieka, lecz dwoma sposobami mówienia o tym samym życiu: raz od strony tkanki, raz od strony tchnienia. Widać to również w modlitwie Mojżesza i Aarona, gdzie Bóg jest nazwany Bogiem duchów wszelkiego ciała.
„Lecz oni upadli na twarz i powiedzieli: O Boże, Boże duchów wszelkiego ciała! Czy jeśli zgrzeszy jeden człowiek, będziesz się gniewał na całe zgromadzenie?” — Lb 16,22 (UBG)
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Polskie „ciało” wpada w koleinę, którą wyżłobiła grecka filozofia i późniejsza teologia: ciało kontra dusza, materia kontra duch, więzienie kontra więzień. Czytamy „ciało” i słyszymy „ta gorsza część mnie”. Hebrajski tego rozdziału nie zna. Basar nie jest przeciwnikiem ducha ani siedliskiem zła — jest po prostu tym, że jesteśmy śmiertelni.
Druga strata jest bardziej techniczna, ale ma spore konsekwencje. Ponieważ polski rozdziela „mięso” i „ciało”, znika związek, który hebrajski trzyma w jednym wyrazie. Najlepszy przykład to obietnica Ezechiela, gdzie serce kamienne zostaje zastąpione sercem basar.
„I dam wam nowe serce, i włożę nowego ducha do waszego wnętrza. Wyjmę serce kamienne z waszego ciała, a dam wam serce mięsiste.” — Ez 36,26 (UBG)
„Serce mięsiste” brzmi w polszczyźnie niemal odpychająco, jakby chodziło o obniżenie standardu. W hebrajskim jest odwrotnie: cielesność jest tu nagrodą. Kamień jest martwy, mięso żyje, czuje i reaguje. Bóg nie obiecuje wyzwolenia z ciała — obiecuje ciało zdolne odpowiadać.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Konsekwencja jest fundamentalna dla nadziei, jaką Pismo daje. Jeśli basar jest problemem, z którego trzeba uciec, celem zbawienia byłoby uwolnienie duszy od materii. Ale Biblia nigdzie tego nie obiecuje. Obiecuje coś przeciwnego — że to właśnie basar zobaczy Boga.
„A choć moja skóra się rozłoży, to w swoim ciele ujrzę Boga.” — Hi 19,26 (UBG)
Hiob mówi o rozkładzie skóry i o oglądaniu Boga w swoim ciele w jednym oddechu. To nie jest sprzeczność, to jest zmartwychwstanie. Nadzieja Pisma nie polega na tym, że wreszcie pozbędziemy się materii, lecz na tym, że materia zostanie wskrzeszona i uzdrowiona.
Dla czytelnika oznacza to konkretną korektę: pogarda dla ciała — dla jedzenia, pracy, snu, seksualności, zwykłej fizyczności — nie jest biblijną pobożnością, tylko importem z obcej filozofii. Człowiek jest trawą, to prawda. Ale Bóg obiecuje przyszłość właśnie trawie.
Zobacz też: Ruach (רוּחַ) — co znaczy „duch” po hebrajsku · Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Izajasz
