Wyraz rabbi (ῥαββί, G4461) występuje w Nowym Testamencie siedemnaście razy, w piętnastu miejscach. Nie jest to słowo greckie. To hebrajski zwrot zapisany greckimi literami — jeden z niewielu wyrazów, których ewangeliści nie przełożyli, tylko przenieśli w brzmieniu. Podobnie zachowano amen, abba i hosanna.
Ewangelia tłumaczy sama siebie
Nie musimy zgadywać, co ten tytuł znaczył, bo Jan podaje odpowiednik wprost.
A Jezus, odwróciwszy się i ujrzawszy, że idą za nim, zapytał ich: Czego szukacie? A oni mu odpowiedzieli: Rabbi – co się tłumaczy: Mistrzu – gdzie mieszkasz?
J 1,38
W tej samej Ewangelii wraca dłuższa forma z zaimkiem, przy grobie, w scenie rozpoznania.
Jezus powiedział do niej: Mario! A ona, obróciwszy się, powiedziała do niego: Rabbuni! – co się tłumaczy: Nauczycielu.
J 20,16
Sam wyraz zbudowany jest na rdzeniu oznaczającym wielkość, z końcówką dzierżawczą pierwszej osoby: dosłownie mój wielki. W praktyce był to zwrot grzecznościowy do człowieka uznanego za autorytet w nauczaniu — coś między tytułem a formą uprzejmego zwracania się.
Kto tak mówi
Przegląd wystąpień pokazuje, że tytułu używają w Ewangeliach różne osoby i w różnych nastrojach. Natanael przy pierwszym spotkaniu, Piotr na górze przemienienia i przy uschłym drzewie figowym, uczniowie w rozmowie o ślepym od urodzenia, Nikodem w nocnej rozmowie, i wreszcie Judasz w Getsemani.
Odpowiedział mu Natanael: Mistrzu, ty jesteś Synem Bożym, ty jesteś królem Izraela.
J 1,49
Wtedy Piotr powiedział do Jezusa: Mistrzu, dobrze nam tu być. Postawmy więc trzy namioty: jeden dla ciebie, jeden dla Mojżesza i jeden dla Eliasza.
Mk 9,5
I pytali go jego uczniowie: Mistrzu, kto zgrzeszył, on czy jego rodzice, że się urodził ślepy?
J 9,2
Gdy tylko przyszedł, natychmiast zbliżył się do niego i powiedział: Mistrzu, Mistrzu! I pocałował go.
Mk 14,45
Wtedy Judasz, który go zdradził, zapytał: Czy to ja, Mistrzu? Odpowiedział mu: Ty sam to powiedziałeś.
Mt 26,25
Zestawienie Mk 14,45 z resztą jest wymowne: ten sam tytuł, którym uczniowie wyrażali szacunek, pada w scenie wydania. Ewangelia nie komentuje tego ani słowem — kontrast zostawia czytelnikowi.
Zakaz z Mt 23
Jedyna wypowiedź oceniająca sam tytuł stoi w mowie o uczonych w Piśmie i faryzeuszach. Poprzedza ją wyliczenie zaszczytów: pierwsze miejsca na ucztach, pierwsze krzesła w synagogach, pozdrowienia na rynkach.
I pozdrowienia na rynkach, i aby ludzie nazywali ich: Rabbi, Rabbi!
Mt 23,7
Ale wy nie nazywajcie się Rabbi. Jeden bowiem jest wasz Mistrz, Chrystus, a wy wszyscy jesteście braćmi.
Mt 23,8
Co ginie po polsku
Ginie obcość wyrazu. W greckim tekście rabbi jest wtrętem z innego języka — czytelnik od razu słyszy, że to słowo przyniesione z zewnątrz. UBG oddaje je jako Rabbi tylko w Mt 23,7–8 i w J 1,38, a w pozostałych miejscach pisze Mistrzu. Polski odbiorca nie ma więc szans zauważyć, że Piotr na górze przemienienia i uczniowie w rozmowie o ślepym użyli hebrajskiego tytułu.
Ginie też różnica wobec greckiego didaskalos. Po polsku Mistrzu stoi i za jedno, i za drugie, więc scena z J 1,38, która polega właśnie na przełożeniu jednego na drugie, brzmi jak wyjaśnianie tego samego przez to samo. Ginie wreszcie związek Mt 23,7 z Mt 23,8: pierwsze zdanie mówi o pogoni za tytułem, drugie o zakazie — po polsku widać to dobrze, bo tu akurat UBG zachowała formę Rabbi, ale czytelnik nie połączy tego z innymi scenami, gdzie tytuł padł.
Co sporne
Mt 23,8 bywa czytane jako zakaz przyjmowania tytułów religijnych w ogóle albo jako zakaz konkretnej praktyki opisanej wiersz wcześniej. Sam wyraz rabbi nie rozstrzyga sporu — jest zwrotem grzecznościowym, więc mieści się w obu odczytach. Znaczenie ma raczej to, że Mt 23,8 podaje uzasadnienie odwołujące się do jedyności Nauczyciela i do braterstwa uczniów, a nie do samej formy językowej. Kto z tego wersetu wyprowadza regułę dotyczącą wszystkich tytułów w każdym języku, opiera wniosek na czymś więcej niż leksyka; kto go całkiem zawęża do faryzeuszy, pomija adresata zdania, którym są uczniowie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dalece tytuł był w I wieku sformalizowany. Późniejsza tradycja żydowska nadała mu ścisłe znaczenie związane z określonym trybem kształcenia, ale te świadectwa są młodsze niż Ewangelie, więc rzutowanie ich wstecz jest domysłem. Nie wiemy, dlaczego ewangeliści zachowali brzmienie hebrajskie akurat w tych miejscach, a w innych podali grecki odpowiednik. Nie wiemy wreszcie, czy dłuższa forma z J 20,16 różniła się w odbiorze od krótszej, czy była tylko wariantem wymowy.
Zobacz też: Amen (ἀμήν) — co znaczy „zaprawdę” po grecku · Ewangelia (besora) · Didaskalos (διδάσκαλος) — nauczyciel, greckie tłumaczenie „rabbi” · Piotr · Nikodem · Natanael — znaczenie imienia
