Πρωτότοκος występuje w Nowym Testamencie dziewięć razy. Złożenie jest przejrzyste: protos to pierwszy, drugi człon pochodzi od czasownika rodzić. Dosłownie więc pierwszy zrodzony — i w części miejsc dokładnie to znaczy, bez żadnej nadbudowy.
Ale w Piśmie pierworództwo jest przede wszystkim instytucją prawną. Tora przyznaje pierworodnemu podwójną część majątku i zabrania ojcu przenosić ten przywilej na syna z ulubionej żony.
Ale za pierworodnego uzna syna znienawidzonej, dając mu podwójną część wszystkiego, co ma, gdyż on jest początkiem jego siły, jemu przysługuje prawo pierworództwa.
Pwt 21,17
Skoro pierworództwo jest prawem, to daje się je stracić i daje się je nadać komuś innemu. Właśnie dlatego wyraz zaczyna z czasem znaczyć pozycję, a nie datę urodzenia.
Znaczenie dosłowne
Zacznijmy od miejsc, w których wyraz nie znaczy nic ponad to, co mówi. Ewangelie posługują się nim w opisie narodzin.
I urodziła swego pierworodnego syna, owinęła go w pieluszki i położyła w żłobie, gdyż nie było dla nich miejsca w gospodzie.
Łk 2,7
Ale nie obcował z nią, dopóki nie urodziła swego pierworodnego syna, któremu nadał imię Jezus.
Mt 1,25
W obu miejscach chodzi o kolejność urodzeń i nic więcej. Podobnie w Liście do Hebrajczyków, gdy autor wspomina noc paschalną w Egipcie — pierworodni Egiptu to po prostu najstarsi synowie, których dotknęła plaga.
Przez wiarę obchodził Paschę i pokropienie krwią, aby nie dotknął ich ten, który niszczył pierworodne.
Hbr 11,28
Znaczenie rangi
Obok tego działa jednak drugie znaczenie, i to ono decyduje o najtrudniejszych miejscach. Psalm 89 mówi o Dawidzie, który był najmłodszy spośród braci i nie miał żadnego prawa do pierworództwa.
Ja też uczynię go pierworodnym i najwyższym wśród królów ziemi.
Ps 89,27
Zdanie nie zmienia jego metryki — nadaje mu pozycję. To rozstrzyga o zakresie pojęcia: pierworodnym można zostać ustanowionym, i to ustanowienie jest aktem tego, kto ma władzę dzielić przywileje. Tym samym słowem grecki przekład nazywa Izrael pośród narodów, choć Izrael nie był narodem najstarszym.
I powiesz do faraona: Tak mówi Pan: Izrael jest moim synem, moim pierworodnym.
Wj 4,22
W Nowym Testamencie ta sama logika działa w zdaniu o Mesjaszu jako pierwszym pośród wielu braci. Zdanie nie mówi tam o kolejności narodzin, tylko o pozycji w rodzinie, do której inni zostają dołączeni.
Tych bowiem, których on przedtem znał, tych też przeznaczył, aby stali się podobni do obrazu jego Syna, żeby on był pierworodny między wieloma braćmi.
Rz 8,29
Kol 1,15 i spór, którego słowo nie zamyka
On jest obrazem Boga niewidzialnego i pierworodnym wszelkiego stworzenia.
Kol 1,15
To najbardziej dyskutowane wystąpienie. Z samego wyrazu wyprowadzano dwa przeciwne wnioski: że Mesjasz jest pierwszym ze stworzeń, albo że jest dziedzicem wszelkiego stworzenia i stoi ponad nim. Oba są leksykalnie możliwe, bo prototokos obsługuje i kolejność, i rangę.
Rozstrzygnięcia trzeba szukać w kontekście, nie w rzeczowniku. Trzy wersety dalej ten sam list nazywa go pierworodnym z umarłych, gdzie o kolejności biologicznej nie ma mowy.
On też jest głową ciała – kościoła; on jest początkiem i pierworodnym z umarłych, aby we wszystkim był pierwszy;
Kol 1,18
Podobnie w Apokalipsie.
I od Jezusa Chrystusa, który jest wiernym świadkiem i pierworodnym z umarłych, i władcą królów ziemi. Temu, który nas umiłował i obmył nas z naszych grzechów swoją krwią;
Ap 1,5
Uczciwie trzeba więc powiedzieć: kto rozstrzyga spór o Kol 1,15 samym znaczeniem słowa, rozstrzyga go za szybko. Zakres wyrazu pokazuje, że wniosek o pierwszeństwie w czasie nie jest konieczny — ale nie dowodzi sam z siebie tezy przeciwnej.
Co gubi polski przekład
Polskie pierworodny brzmi wyłącznie metrykalnie: pierwszy urodzony. Warstwa prawna, którą greka niosła z Tory, jest w tym słowie niesłyszalna. Przez to zdania o Dawidzie i o Izraelu wyglądają na przenośnie, choć w oryginale posługują się terminem z prawa spadkowego.
Druga strata jest zbiorowa. W Liście do Hebrajczyków pada wyrażenie o zgromadzeniu pierworodnych — w liczbie mnogiej, co po polsku brzmi dziwnie, a po grecku jest naturalne, bo mowa o grupie mającej prawa dziedziców. Nikt z nich nie jest pierworodny metrykalnie; wszyscy są nimi z tytułu przyznanego prawa.
Na powszechne zebranie, do zgromadzenia pierworodnych, którzy są zapisani w niebie, do Boga, sędziego wszystkich, do duchów sprawiedliwych uczynionych doskonałymi;
Hbr 12,23
Trzecia rzecz to zatarcie związku z Torą. Prawo pierworództwa jest instytucją opisaną w Księdze Powtórzonego Prawa i to ono nadaje słowu treść. Czytelnik, który tego przepisu nie zna, odbierze wszystkie te zdania jako obrazowe określenia pierwszeństwa, a nie jako odwołania do konkretnego porządku dziedziczenia ustanowionego przez Jahwe.
Zobacz też: Pierworództwo (bechora) — prawo, które można było sprzedać · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Mesjasz (Maszijach) · Pierworodny (bechor) — należy do Boga · Jahwe
