Bechora (בְּכֹרָה, H1062) występuje w Piśmie dziesięć razy, z czego cztery w jednej scenie — targu Jakuba z Ezawem. To rzeczownik oznaczający nie osobę, lecz prawo: uprawnienie przysługujące pierwszemu synowi. Pismo pokazuje to prawo przede wszystkim wtedy, gdy coś się z nim dzieje niezwyczajnego, i właśnie dlatego łatwo wyrobić sobie o nim obraz oparty na wyjątkach.
Co obejmowało
Ale za pierworodnego uzna syna znienawidzonej, dając mu podwójną część wszystkiego, co ma, gdyż on jest początkiem jego siły, jemu przysługuje prawo pierworództwa.
Pwt 21,17
To jedyne miejsce, w którym Tora podaje treść tego prawa: podwójna część wszystkiego, co ojciec ma. Uzasadnienie jest równie krótkie — pierworodny jest początkiem siły ojca. Pwt 21,15-16 podaje kontekst: gdy ojciec ma dwie żony, jedną kochaną i jedną znienawidzoną, nie wolno mu przenieść tego prawa na syna kochanej. Sympatia nie jest podstawą dziedziczenia.
I usiedli przed nim, pierworodny według swego pierworództwa, a młodszy według swej młodości. I dziwili się ci mężczyźni, patrząc jeden na drugiego.
Rdz 43,33
Codzienny ślad tego porządku widać przy stole w Egipcie, gdzie bracia zostają posadzeni według kolejności urodzenia i sami się temu dziwią. Pierworództwo porządkowało więc nie tylko majątek.
Sprzedaż
Jakub powiedział: Sprzedaj mi dziś twoje pierworództwo.
Rdz 25,31
A Ezaw odpowiedział: Oto jestem bliski śmierci, na cóż mi pierworództwo?
Rdz 25,32
Scena jest krótka i pozbawiona komentarza. Jakub żąda sprzedaży, Ezaw odpowiada pytaniem o wartość prawa wobec własnej sytuacji. Rdz 25,29-30 tłumaczy, skąd wzięło się jego znużenie, a Rdz 25,33 dopowiada, że doszło do przysięgi.
Jakub dał więc Ezawowi chleba i potrawę z soczewicy, a on jadł i pił, a potem powstał i poszedł. W ten sposób Ezaw pogardził swoim pierworództwem.
Rdz 25,34
Ocenę Tora wypowiada dopiero na końcu i jest ona jednoznaczna: Ezaw pogardził swoim pierworództwem. Zwróćmy uwagę na to, czego tekst nie mówi. Nie ocenia postępowania Jakuba, nie nazywa transakcji nieważną i nie podaje żadnego przepisu, na podstawie którego miałaby się odbyć. Hbr 12,16 wraca do tej sceny, nazywając Ezawa tym, który za jedną potrawę sprzedał swoje pierworodztwo.
Ezaw powiedział: Czy nie słusznie nadano mu imię Jakub? Podszedł mnie bowiem już dwukrotnie: wziął moje pierworództwo, a teraz zabrał moje błogosławieństwo. I zapytał: Czy nie zachowałeś dla mnie błogosławieństwa?
Rdz 27,36
Ezaw sam zestawia obie straty — pierworództwo i błogosławieństwo — jako dwa osobne podejścia brata. Tekst traktuje je jako różne rzeczy, choć potocznie zlewają się w jedno.
Odebrane i przeniesione
Rubenie, mój pierworodny, ty jesteś moją mocą i początkiem mojej siły, pierwszy dostojeństwem i pierwszy męstwem.
Rdz 49,3
Ruben zostaje nazwany pierworodnym, mocą i początkiem siły ojca, pierwszym dostojeństwem i męstwem. Rdz 49,4 natychmiast to odwraca z powodu czynu, który Jakub nazywa zbezczeszczeniem posłania.
Synowie Rubena, pierworodnego Izraela. Był on pierworodnym, ale ponieważ zbezcześcił łoże swego ojca, jego pierworództwo zostało dane synom Józefa, syna Izraela. Nie spisano więc rodowodu według pierworództwa.
1Krn 5,1
Kronikarz podsumowuje sprawę wprost: pierworództwo Rubena zostało przekazane synom Józefa, a rodowodu nie spisano według pierworództwa. 1Krn 5,2 dokłada rozróżnienie, które warto zauważyć — władca pochodził z Judy, ale pierworództwo należało do Józefa. Prawo i władza rozeszły się w dwie strony.
Czego tekst nie mówi
Tora nigdzie nie reguluje sprzedaży pierworództwa. Scena z Rdz 25 opisuje transakcję, ale nie ma przepisu, który by ją dopuszczał, unieważniał albo określał jej formę. Kto twierdzi, że taka sprzedaż była legalna albo nielegalna, twierdzi coś, czego w tekście nie ma.
Nie wiadomo też dokładnie, czego dotyczyła podwójna część — czy tylko ziemi, czy również ruchomości i zobowiązań. Nie wiadomo, jak liczono ją przy większej liczbie synów. Pismo nie mówi, czy z prawem wiązały się obowiązki wobec rodziny, choć wiele opracowań to zakłada. Nie tłumaczy wreszcie, dlaczego w kilku kluczowych miejscach Pisma pierworództwo trafia nie do pierwszego syna: przy Izaaku, Jakubie, Józefie i Dawidzie tekst po prostu odnotowuje wybór, nie podając reguły.
Warto wreszcie oddzielić dwie rzeczy, które w potocznym mówieniu się zlewają. Pierworództwo to prawo majątkowe i porządkowe, przysługujące pierwszemu synowi. Błogosławieństwo ojca jest czymś innym: wypowiedzią o przyszłości, którą Rdz 27 pokazuje jako nieodwracalną nawet wtedy, gdy została wyłudzona. Ezaw traci jedno i drugie, ale traci je w dwóch osobnych scenach, na dwa różne sposoby i w odstępie lat. Kto łączy te wątki w jeden, gubi to, co Pismo tu wyraźnie rozdziela — i zwykle przy okazji przypisuje przepisom Tory rozstrzygnięcia, których w nich nie ma.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Pierworodny (bechor) — należy do Boga · Jakub
