Molek (מֹלֶךְ, H4432) należy do najbardziej znanych i najsłabiej udokumentowanych pojęć Pisma. Występuje osiem razy: Kpł 18,21, cztery razy w Kpł 20,2-5, 1 Krl 11,7, 2 Krl 23,10 i Jr 32,35. Wszystko, co Biblia mówi o tym kulcie, mieści się w tych ośmiu wersetach — reszta obrazu, także tego, który większość ludzi ma w głowie, pochodzi skądinąd.
Co mówi Tora
Nie pozwalaj żadnemu z twoich potomków przejść przez ogień dla Molocha, abyś nie bezcześcił imienia twego Boga. Ja jestem Pan.
Kpł 18,21
Tu leży obserwacja, którą czytelnik sprawdzi w interlinearnym wydaniu w minutę. W hebrajskim tekście Kpł 18,21 nie ma słowa „ogień”. Są dwa czasowniki: dać (natan) i przeprowadzić (awar), plus imię Molek. Polskie „przez ogień” jest uzupełnieniem tłumacza, wziętym z innych miejsc Pisma.
Powiedz synom Izraela: Ktokolwiek z synów Izraela albo z przybyszów mieszkających w Izraelu złoży Molochowi w ofierze kogoś ze swego potomstwa, poniesie śmierć. Lud tej ziemi go ukamienuje.
Kpł 20,2
W Kpł 20,2-4 jest jeszcze mniej: hebrajski mówi jedynie o daniu Molekowi kogoś ze swojego potomstwa, a słowa o ofierze to również dopowiedzenie. Rzeczownik esz (ogień) pojawia się w tekstach o Moleku dopiero poza Torą.
Splugawił również Tofet, które było w dolinie syna Hinnom, aby nikt więcej nie przeprowadził swego syna ani córki przez ogień ku czci Molocha.
2Krl 23,10
Dopiero tutaj — i w Jr 32,35 — ogień jest w hebrajskim tekście. Zestawienie jest proste: Tora zakazuje oddawania potomstwa Molekowi, a księgi późniejsze opisują to jako przeprowadzanie przez ogień. Połączenie obu jest w Piśmie, ale nie w każdym wersecie, o czym polskie przekłady nie informują.
Dolina, od której poszła nazwa
Zbudowali wyżyny Baala w dolinie syna Hinnom, by przeprowadzić swoich synów i swoje córki przez ogień ku czci Molocha, czego im nie nakazałem, nie przyszło mi nawet na myśl, by czynić tę obrzydliwość i Judę przywodzić do grzechu.
Jr 32,35
Jeremiasz umieszcza rzecz w dolinie syna Hinnom i dodaje najostrzejszy komentarz, jaki Pismo daje w tej sprawie: Bóg tego nie nakazał i „nie przyszło mi nawet na myśl”. To zdanie jest zaprzeczeniem, nie opisem — i taka właśnie jest większość biblijnego materiału o Moleku.
Nowotestamentowe słowo gehenna to greckie oddanie hebrajskiego ge-hinnom, czyli nazwy tej samej doliny. Związek jest językowy i da się go prześledzić w brzmieniu wyrazów; żaden werset go jednak nie objaśnia, więc odnotowuję go jako obserwację o słowach, nie jako naukę tekstu.
Molek czy Milkom
Wówczas Salomon zbudował wyżynę dla Kemosza, obrzydliwości Moabu, na górze naprzeciwko Jerozolimy, oraz dla Molocha, obrzydliwości synów Ammona.
1Krl 11,7
A dwa wersety wcześniej ten sam rozdział nazywa bóstwo Ammonitów inaczej.
Salomon bowiem poszedł za Asztartą, boginią Sydończyków, i za Milkomem, obrzydliwością Ammonitów.
1Krl 11,5
1 Krl 11,5 mówi o Milkomie, obrzydliwości Ammonitów; 1 Krl 11,7 o Moleku, obrzydliwości synów Ammona; 1 Krl 11,33 wraca do Milkoma. Jeden rozdział, jeden naród, dwa brzmienia. Tekst nie rozstrzyga, czy to jedno bóstwo pod dwiema postaciami nazwy, czy dwa różne. Kto rozstrzyga, robi to poza tekstem.
Czego tekst nie mówi
Nie ma w Piśmie opisu posągu Molka. Ani jednego. Nie ma spiżowej figury z wyciągniętymi ramionami, nie ma pieca w brzuchu, nie ma bębnów zagłuszających krzyk. Ten obraz pochodzi z pism pobiblijnych i z późniejszej ikonografii — nie mogę wskazać dla niego żadnego wersetu i nie opieram na nim niczego.
Nie ma też opisu obrzędu: żadnego kapłana, formuły, pory roku, miejsca poza ogólnym wskazaniem Tofet. Tekst nie rozstrzyga nawet, czy dzieci zabijano, czy poświęcano w obrzędzie przejścia — hebrajskie „dać” i „przeprowadzić” dopuszczają oba odczytania, a Biblia nie prowadzi tego sporu.
Niech nie znajdzie się pośród was nikt, kto by przeprowadzał swego syna lub córkę przez ogień, ani wróżbita, ani wróżbiarz, ani jasnowidz, ani czarownik;
Pwt 18,10
Wreszcie: zwrot o przeprowadzaniu przez ogień występuje bez imienia Molka w Pwt 18,10, 2 Krl 16,3 i 2 Krl 17,17. Praktyka i imię nie zawsze idą w parze, więc utożsamianie każdej wzmianki o ogniu z kultem Molka jest nadinterpretacją.
To, co Pismo stwierdza jasno, jest krótkie: kara to ukamienowanie (Kpł 20,2), powodem jest zbezczeszczenie Bożego imienia i skalanie świątyni (Kpł 20,3), a Bóg wypiera się tego kultu w najmocniejszych słowach (Jr 32,35).
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Gehenna · Natan — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
