Księga Przysłów opisuje nie jednego głupca, lecz galerię postaci. Hebrajski ma na nie osobne słowa: kesil, ewil, nawal, lec oraz peti, czyli naiwny. Polszczyzna dysponuje w praktyce jednym rzeczownikiem i kilkoma jego odcieniami, więc cała ta galeria zlewa się w jedną sylwetkę. Kesil (כְּסִיל, H3684) występuje siedemdziesiąt razy i jest w tym gronie postacią najlepiej rozpoznawalną: człowiekiem tępym, który nie widzi w tym problemu.
Portret
Jak pies powraca do swoich wymiocin, tak głupi powtarza swoją głupotę.
Prz 26,11
Obraz jest brutalny i celowo taki jest. Kesil nie zmienia zachowania po doświadczeniu — wraca do tego samego. Nie dlatego, że się buntuje, tylko dlatego, że nie zauważa związku między swoim postępowaniem a jego skutkami.
Dla głupiego popełnić haniebny czyn to zabawa, a człowiek roztropny trzyma się mądrości.
Prz 10,23
Tu pada rzecz najważniejsza: dla kesila haniebny czyn jest rozrywką. Nie chodzi o kogoś, kto przegrywa walkę z pokusą. Chodzi o kogoś, komu zło sprawia przyjemność, bo nie rozpoznaje go jako zła.
Mądry ma oczy w swojej głowie, głupi zaś chodzi w ciemności. A poznałem, że ten sam los spotyka wszystkich.
Koh 2,14
Kohelet dokłada obraz ciemności: głupi chodzi w ciemności, mądry ma oczy w głowie. Zaraz jednak dorzuca zdanie, które psuje prosty morał — obu spotyka ten sam los. Księga nie obiecuje, że mądrość uchroni przed śmiercią; twierdzi tylko, że pozwala widzieć.
Jak UBG oddaje kesil
Każdy bowiem widzi, że mądrzy umierają, tak samo jak ginie głupiec i prostak, i zostawiają obcym swoje bogactwa.
Ps 49,10
W tym wersecie stoją obok siebie dwa hebrajskie określenia i UBG oddaje je jako głupiec oraz prostak. To rzadki przypadek, gdy polski przekład utrzymuje rozróżnienie. Częściej znika ono zupełnie:
Zrozumcie, nierozumni wśród ludu! A wy, głupcy, kiedy zmądrzejecie?
Ps 94,8
Bo odstępstwo prostych zabije ich i szczęście głupich zgubi ich.
Prz 1,32
Raz głupcy, raz głupi — a w innych miejscach tym samym słowem tłumaczy się ewil i nawal. Czytelnik polski nie ma jak zauważyć, że autor Przysłów starannie dobierał, o którym typie mówi.
Jak z nim postępować
Nie odpowiadaj głupiemu według jego głupoty, abyś i ty nie był do niego podobny.
Prz 26,4
Rada jest praktyczna i ma znany ciąg dalszy w następnym wersecie, gdzie zalecenie brzmi odwrotnie. Zestawienie nie jest sprzecznością do usunięcia, lecz sposobem powiedzenia, że wobec kesila nie ma reguły działającej zawsze. Trzeba rozeznać sytuację — a rozeznanie to bina, słowo z innego hasła tego słownika.
Co gubi polski przekład
Gubi się typologia. Przysłowia budują cztery różne diagnozy i cztery różne rokowania: naiwny może się nauczyć, kesil jest odporny na doświadczenie, ewil odrzuca korektę świadomie, a szyderca zamienia ją w żart. Po polsku wszyscy czterej są głupcami, więc księga wygląda na zbiór powtarzających się zdań o głupocie zamiast na uporządkowany opis czterech postaw.
Gubi się też ton. Kesil nie jest w Przysłowiach postacią tragiczną — jest zadowolony. To zadowolenie jest w hebrajskim częścią diagnozy i dlatego rokowanie jest złe: nikt nie szuka pomocy, gdy nie widzi kłopotu.
Trzecia strata jest liczbowa. Siedemdziesiąt wystąpień czyni z kesila najczęstszy typ głupca w Piśmie — częstszy niż ewil, nawal i szyderca razem wzięci. Kiedy wszystkie te wyrazy brzmią po polsku tak samo, ta proporcja przestaje być widoczna, a razem z nią spostrzeżenie, że Przysłowia najwięcej uwagi poświęcają nie złośliwości, lecz zwykłej bezmyślności powtarzanej w kółko.
Czego nie wiemy
Etymologia jest niejasna. Ten sam zapis spółgłoskowy niesie w Piśmie jeszcze dwa inne wyrazy: rzeczownik oznaczający lędźwie, użyty trzynaście razy, oraz nazwę gwiazdozbioru, którą przekłady oddają jako Orion. Czy chodzi o jeden rdzeń o rozgałęzionych znaczeniach, czy o kilka podobnie brzmiących wyrazów, nie zostało rozstrzygnięte. Bywa proponowany obraz człowieka ociężałego, ale to rekonstrukcja, nie ustalenie — i nie należy jej podawać jako klucza do znaczenia.
Nie znamy również ostrej granicy między kesilem a ewilem. Statystyka użyć sugeruje różnicę, którą opisano wyżej, ale w kilkunastu wersetach oba wyrazy dałoby się zamienić bez szkody dla sensu. Podział na typy jest więc rekonstrukcją opartą na przewadze, nie regułą podaną w tekście.
Zobacz też: Ewil (אֱוִיל) — głupiec uparty, którego karcenie nie rusza · Nawal (נָבָל) — nikczemnik, nie „głupek” · Księga Przysłów
