Nawal (נָבָל, H5036) występuje w Starym Testamencie osiemnaście razy i jest w hebrajskiej galerii głupców postacią osobną. Kesil jest tępy, ewil uparty, a nawal — podły. Polskie głupi brzmi przy nim wyjątkowo nietrafnie, bo przenosi zarzut z moralności na sprawność umysłu.
Najbardziej znany werset
Głupi powiedział w swoim sercu: Nie ma Boga. Są zepsuci, popełniają obrzydliwe czyny. Nie ma nikogo, kto by czynił dobro.
Ps 14,1
Zdanie to bywa czytane jako spór o istnienie Boga i wtedy nawal wygląda na kogoś, komu brakuje argumentów. Dalszy ciąg wersetu pokazuje jednak, o co chodzi: są zepsuci, popełniają obrzydliwe czyny, nikt nie czyni dobra. Diagnoza dotyczy postępowania. Nawal nie prowadzi wywodu filozoficznego — żyje tak, jakby nikt go nie rozliczył.
Zarzut, nie ocena zdolności
Król lamentował z powodu Abnera i powiedział: Czyż tak miał umrzeć Abner, jak umiera nikczemnik?
2Sm 3,33
Lament Dawida nad Abnerem używa właśnie tego słowa i UBG oddaje je jako nikczemnika. To bardzo trafne: pytanie brzmi, czy Abner miał zginąć śmiercią człowieka podłego, czyli czy zasłużył na taki koniec. Nikt nie pyta tu o jego inteligencję.
Poważna mowa nie przystoi głupiemu, tym mniej kłamliwe usta dostojnikowi.
Prz 17,7
Tak mówi Pan Bóg: Biada głupim prorokom, którzy idą za swoim duchem, choć nic nie widzieli!
Ez 13,3
W Przysłowiach nawal to ktoś, do kogo poważna mowa nie pasuje, a u Ezechiela — prorok idący za własnym duchem, choć nic nie widział. Oba zarzuty dotyczą fałszu, nie braku wiedzy. Prorok nawal nie jest niedouczony; jest oszustem.
Tak to odpłacasz Panu, ludu głupi i niemądry? Czy nie jest on twoim ojcem, który cię nabył dla siebie? Czy nie on cię uczynił i utwierdził?
Pwt 32,6
Pieśń Mojżesza kieruje ten przymiotnik do całego ludu i łączy go z niewdzięcznością: tak odpłacasz Bogu, który cię nabył. Zarzut dotyczy zerwanej relacji, nie pomyłki w rozumowaniu.
Nabal z Księgi Samuela
Niech mój pan, proszę, nie obraża się na tego syna Beliala, Nabala, gdyż jest on jak jego imię. Na imię ma Nabal i jest w nim głupota. Ja zaś, twoja służąca, nie widziałam sług mego pana, które przysłałeś.
1Sm 25,25
Bohater tej historii nazywa się Nabal, a Abigail komentuje jego imię wprost. W hebrajskim rzeczownik oznaczający haniebną głupotę należy do tej samej grupy wyrazów, choć indeks Stronga traktuje imię własne jako osobne hasło. Cała opowieść jest ilustracją: człowiek odmawia gościnności i pomocy tym, którzy chronili jego stada, a robi to z wyrachowania, nie z niewiedzy.
Uwolnij mnie od wszystkich moich występków, nie wystawiaj mnie na pośmiewisko głupca.
Ps 39,8
Psalmista prosi, by nie stać się pośmiewiskiem nawala. Obawa dotyczy więc pozycji społecznej: podły człowiek zyskuje przewagę i wykorzystuje ją, żeby szydzić.
Co gubi polski przekład
Gubi się rodzaj oskarżenia. Kiedy nawal brzmi jak głupi, Psalm 14 zaczyna wyglądać na wypowiedź o ateizmie jako błędzie intelektualnym. Hebrajski mówi o życiu prowadzonym bez rachunku, a to zarzut zupełnie innego rodzaju i o wiele trudniejszy do odparcia.
Gubi się także związek z rzeczownikiem oznaczającym czyn haniebny, występującym trzynaście razy i używanym w Piśmie w opisach najcięższych przestępstw. To on ustawia rejestr tego słowa: nawal nie jest niezdarą, jest kimś zdolnym do rzeczy, o których mówi się z odrazą.
Czego nie wiemy
Nie wiadomo, czy imię Nabala było imieniem rzeczywistym, czy przezwiskiem wpisanym w opowieść. Hebrajskie imiona bywały znaczące, ale bywały też zwykłe, a tekst nie rozstrzyga, jak było w tym wypadku.
Sporny jest również związek między tym przymiotnikiem a czasownikiem oznaczającym więdnięcie i opadanie, występującym w Piśmie dwadzieścia cztery razy i zapisywanym tymi samymi spółgłoskami. Gdyby był prawdziwy, obraz byłby czytelny: człowiek, który usycha. Dowodu nie ma, a bez niego jest to najwyżej efektowne zestawienie — i lepiej je przedstawiać jako możliwość niż jako ustalenie.
Ostrożności wymaga wreszcie sama liczba wystąpień. Osiemnaście miejsc na całe Pismo to zbiór, w którym każde pojedyncze zdanie waży bardzo dużo. Obraz, który z nich wychodzi, jest spójny i to jest argument na jego rzecz. Nie jest jednak na tyle szeroki, by rozstrzygać, czy w mowie codziennej ten wyraz brzmiał zawsze tak ciężko, jak w lamencie Dawida i w Psalmie czternastym.
Zobacz też: Kesil (כְּסִיל) — głupiec, który jest zadowolony ze swojej głupoty · Ewil (אֱוִיל) — głupiec uparty, którego karcenie nie rusza · Abner · Abigail
