Kafar (כָּפַר, translit. kaper, Strong H3722) to czasownik, wokół którego zbudowany jest cały porządek ofiarniczy Tory. Występuje 102 razy, a polskie przekłady oddają go niemal zawsze jako „przebłagać”. Podstawowe znaczenie hebrajskiego rdzenia jest jednak inne i o wiele bardziej dotykalne: przykryć, zakryć, pokryć.
Co znaczy słowo kafar
Rdzeń k-p-r opisuje czynność nakładania warstwy na to, co pod spodem. Ten sam rdzeń stoi za rzeczownikiem kofer — okup, czyli zapłata, która zakrywa roszczenie, oraz za nazwą kapporet, wieka arki przymierza, tłumaczonego w polskich Bibliach jako „przebłagalnia”. W indeksie form czasownik ten oddawany jest 101 razy jako „przebłagać” i tylko raz jako „przykryć” — choć to właśnie ten jeden raz przechowuje pierwotny obraz.
Formy, w jakich kafar pojawia się w tekście, zdradzają jego rytualne skupienie: najczęściej czytamy „i dokona przebłagania” (29 razy), „dokonać przebłagania” (25), „dokona przebłagania” (6). Cztery razy występuje w stronie biernej — „zostanie przebłagany”, czyli: temu człowiekowi zostanie przebaczone. Nie chodzi więc o wprawianie Boga w lepszy nastrój, lecz o dokonanie czegoś na rzeczy, osobie lub miejscu, które zostało skalane.
Gdzie występuje w Piśmie
Najciekawsze bywa użycie świeckie, bo pokazuje mechanikę słowa bez teologicznej otoczki. Jakub, idąc na spotkanie z Ezawem, wysyła przed sobą stada — dosłownie chce „przykryć jego twarz” darem, zanim spojrzy mu w oczy.
„Powiecie mu też: Oto twój sługa Jakub idzie za nami. Myślał bowiem: Przebłagam go darem, który idzie przede mną, a potem zobaczę jego oblicze. Może mnie przyjmie łaskawie.” — Rdz 32,20 (UBG)
Główne skupisko wystąpień leży jednak w przepisach o świątyni i o Dniu Przebłagania. Tam kafar jest czynnością kapłana wykonywaną raz do roku na rogach ołtarza.
„Tylko raz do roku Aaron dokona na jego rogach przebłagania krwią z ofiary na przebłaganie grzechu. Raz do roku odprawi przebłaganie na nim przez wszystkie wasze pokolenia. Będzie to najświętsza rzecz dla Pana.” — Wj 30,10 (UBG)
Ten sam czasownik opisuje cel całego Jom Kippur — dnia, którego hebrajska nazwa (Jom ha-Kippurim) pochodzi wprost od tego rdzenia.
„Bo w tym dniu kapłan dokona za was przebłagania, aby was oczyścić od wszystkich waszych grzechów, abyście byli oczyszczeni przed Panem.” — Kpł 16,30 (UBG)
Jak działa w tekście
Kluczowe zdanie całej Tory na temat przebłagania wyjaśnia, dlaczego zakrycie wymaga krwi i skąd ta krew pochodzi. To nie człowiek wpadł na pomysł ofiary — to Jahwe oddał życie zwierzęcia do dyspozycji grzesznika.
„Życie wszelkiego ciała bowiem jest we krwi. Ja dałem ją wam na ołtarz dla dokonywania przebłagania za wasze dusze, gdyż to krew dokonuje przebłagania za duszę.” — Kpł 17,11 (UBG)
Mojżesz po grzechu złotego cielca używa tego czasownika w pierwszej osobie, wchodząc pomiędzy Boga a lud. Przebłaganie ma tu twarz konkretnego pośrednika, który idzie z winą nie swoją.
„Nazajutrz zaś Mojżesz powiedział do ludu: Popełniliście wielki grzech. Wstąpię teraz do Pana, może go przebłagam za wasz grzech.” — Wj 32,30 (UBG)
W psalmach podmiotem czynności bywa już sam Bóg — to On zakrywa występki, których człowiek nie umie z siebie zdjąć.
„Wielkie nieprawości wzięły górę nad nami; ty oczyszczasz nasze występki.” — Ps 65,3 (UBG)
I to On, według Asafa, wielokrotnie postępował z buntowniczym pokoleniem inaczej, niż zasługiwało.
„On jednak, będąc miłosiernym, przebaczał ich nieprawości i nie wytracał ich; często odwracał swój gniew i nie pobudzał całej swej zapalczywości;” — Ps 78,38 (UBG)
U Izajasza czynność dokonuje się na proroku, który właśnie zobaczył świętość Jahwe i uznał się za zgubionego. Nie musiał niczego wynegocjować — węgiel przyszedł od ołtarza.
„I dotknął nim moich ust, i powiedział: Oto ten węgiel dotknął twoich warg; twoja nieprawość jest usunięta, a twój grzech zgładzony.” — Iz 6,7 (UBG)
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Polskie „przebłagać” niesie ze sobą obraz z religii pogańskiej: rozgniewane bóstwo, które trzeba udobruchać darem, aż zmieni zdanie. W takim układzie inicjatywa leży po stronie człowieka, a Bóg jest stroną, którą się przekabaca. Hebrajski kafar mówi coś dokładnie odwrotnego. To Jahwe ustanawia sposób zakrycia, Jahwe daje krew na ołtarz i Jahwe określa dzień, w którym rzecz ma się dokonać. Ofiara nie zmienia Bożego usposobienia — ona wykonuje to, co Bóg wcześniej zarządził.
Ginie też sam obraz przykrycia. Zakryć nie znaczy udawać, że czegoś nie było; w hebrajskim myśleniu wina pozostaje realna, ale przestaje być widoczna dla oka, przed którym nic się nie ukryje. Dlatego przebłaganie w Torze dotyczy nie tylko ludzi, ale i przedmiotów: ołtarza, Miejsca Świętego, namiotu. Rzeczy nie mają uczuć, których dałoby się udobruchać — one po prostu zostały skalane i wymagają pokrycia.
Znika wreszcie związek z okupem. Ten sam rdzeń, który w formie czasownikowej znaczy „zakryć”, w formie rzeczownikowej znaczy „cena wykupu”. Polskie „przebłaganie” w ogóle nie sygnalizuje, że w tle stoi zapłata — a to właśnie ona łączy porządek ofiarniczy z późniejszym językiem odkupienia.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Zrozumienie kafar ustawia właściwie całą lekturę Tory. Przepisy Księgi Kapłańskiej przestają być zbiorem archaicznych rytuałów, a stają się odpowiedzią na jeden problem: jak grzeszny lud może mieszkać obok świętego Boga i nie zginąć. Odpowiedź brzmi: tylko wtedy, gdy grzech zostanie zakryty w sposób, który Bóg sam wskazał.
To ustawia też porządek w relacji. Skoro Jahwe daje środek zakrycia, to przebaczenie nigdy nie jest owocem ludzkiego wysiłku ani wielkości daru. Jakub mógł próbować zakryć twarz Ezawa stadami, ale przed Bogiem żaden dar z ludzkiej kieszeni nie wchodzi w grę — dlatego Tora mówi o krwi, którą Bóg dał, a nie o cenie, którą człowiek wynegocjował.
Wreszcie kafar wyjaśnia, dlaczego Pisma tak mocno wiążą przebaczenie z pośrednikiem i z krwią. Dzień Przebłagania z jednym kapłanem, jednym wejściem i jedną krwią raz w roku był cieniem, który domagał się dopełnienia. Kto zna hebrajski rdzeń, ten czyta apostolskie zdania o Jeszui jako o przebłaganiu nie jako nową religijną metaforę, lecz jako zamknięcie linii, która zaczyna się przy ołtarzu w namiocie na pustyni. Grzech nie został przemilczany. Został zakryty — i to zakryty ceną, której Bóg zażądał od siebie.
Zobacz też: Przebłagalnia (kaporet) — wieko Arki, na które kropiono krew · Jom Kippur (Dzień Pojednania) · Jahwe · Ołtarz (mizbeach) — nazwa od czynności, nie od kształtu · Ofiara (korban) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku
