Powód, który nie jest komplementem
Zanim w rozdziale 36 padnie obietnica nowego serca, tekst podaje motyw działania Boga — i nie jest nim zasługa adresatów.
Dlatego mów do domu Izraela: Tak mówi Pan Bóg: Nie dla was ja to czynię, domu Izraela, ale przez wzgląd na moje święte imię, które zbezcześciliście wśród narodów, do których przybyliście. I uświęcę moje wielkie imię, które było zbezczeszczone wśród narodów, które wy zbezcześciliście pośród nich. I poznają narody, że ja jestem Panem, mówi Pan Bóg, gdy będę uświęcony w was na ich oczach.
Ez 36,22-23
Sformułowanie jest powtórzone dwa razy i wraca jeszcze pod koniec rozdziału. Powodem odnowy jest imię Jahwe zbezczeszczone wśród narodów, a nie poprawa, jaką lud wykazał. To zabezpieczenie przed odczytaniem obietnicy jako nagrody.
Wtedy przypomnicie sobie wasze złe drogi i wasze czyny, które nie były dobre, i samych siebie będziecie się brzydzić z powodu waszych nieprawości i obrzydliwości. Nie ze względu na was to czynię, mówi Pan Bóg, niech wam to będzie wiadome. Wstydźcie się i rumieńcie się z powodu waszych dróg, domu Izraela.
Ez 36,31-32
Zapowiadany skutek po stronie człowieka to nie duma z odnowienia, lecz wstyd — pamięć własnych dróg i obrzydzenie nimi. Kolejność jest odwrotna niż w potocznym rozumieniu: najpierw działanie Boga, potem świadomość winy.
Trzy kroki
Sama zapowiedź jest rozpisana na etapy i warto je czytać po kolei. Pierwszy jest zewnętrzny.
Zabiorę was bowiem spośród narodów, zgromadzę was ze wszystkich ziem i przyprowadzę was do waszej ziemi.
Ez 36,24
Drugi dotyczy oczyszczenia, opisanego językiem obrzędowym znanym z Tory.
I pokropię was czystą wodą, i będziecie czyści. Oczyszczę was ze wszystkich waszych nieczystości i ze wszystkich waszych bożków.
Ez 36,25
Trzeci jest właściwym tematem rozdziału.
I dam wam nowe serce, i włożę nowego ducha do waszego wnętrza. Wyjmę serce kamienne z waszego ciała, a dam wam serce mięsiste. Włożę mego Ducha do waszego wnętrza i sprawię, że będziecie chodzić według moich ustaw i będziecie przestrzegać moich sądów, i wykonywać je.
Ez 36,26-27
To zdanie warto przeczytać do końca, bo najczęściej cytuje się je urwane w połowie. Nowe serce i nowy duch nie są celem samym w sobie — mają skutek podany wprost: sprawię, że będziecie chodzić według moich ustaw i będziecie przestrzegać moich sądów, i wykonywać je. Odnowa wnętrza służy więc temu, żeby prawo Jahwe było zachowywane, a nie temu, żeby przestało obowiązywać. Wynika stąd rzecz istotna dla całej dyskusji o przymierzu: problemem, który Bóg tu rozwiązuje, nie jest treść prawa, lecz niezdolność człowieka do jego zachowywania.
Zamieszkacie w ziemi, którą dałem waszym ojcom, będziecie moim ludem, a ja będę waszym Bogiem.
Ez 36,28
Zamknięcie jest klasyczną formułą przymierza — będziecie moim ludem, ja będę waszym Bogiem — tą samą, która towarzyszy przymierzu od Synaju.
To samo w innych miejscach
Ezechiel powiedział to już wcześniej, w skróconej formie, i tam również z podanym celem.
I dam im jedno serce, i włożę nowego ducha w wasze wnętrze; usunę z ich ciała serce kamienne, a dam im serce mięsiste; Aby postępowali według moich ustaw i strzegli moich sądów oraz czynili je. I będą moim ludem, a ja będę ich Bogiem.
Ez 11,19-20
Sformułowanie celu jest niemal identyczne: aby postępowali według moich ustaw i strzegli moich sądów. Dwa razy w tej samej księdze, w dwóch niezależnych wyroczniach, obietnica wnętrza jest podporządkowana zachowywaniu prawa.
Jeremiasz mówi to samo innym obrazem — nie sercem z ciała zamiast kamiennego, lecz miejscem zapisu.
Ale takie będzie przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi Pan: Włożę moje prawo w ich wnętrzu i wypisze je na ich sercach. I będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem.
Jr 31,33
Obie zapowiedzi opisują tę samą operację z dwóch stron: Jeremiasz mówi, gdzie trafia prawo, Ezechiel mówi, co się zmienia w odbiorcy. W żadnej z nich nie ma zapowiedzi zmiany treści prawa.
Sam pomysł nie jest zresztą nowy. Tora zapowiada go w Księdze Powtórzonego Prawa, i również z celem.
Pan, twój Bóg, obrzeza twoje serce i serce twego potomstwa, abyś miłował Pana, swego Boga, z całego swego serca i całą swoją duszą, abyś żył.
Pwt 30,6
Obrzezanie serca ma prowadzić do miłowania Boga i do życia. Linia jest więc ciągła: Tora, Jeremiasz, Ezechiel — trzy razy ta sama myśl, że przeszkoda tkwi we wnętrzu człowieka.
Ten ciąg tekstów pozwala odpowiedzieć na zarzut, który przy Ez 36 pada najczęściej: skoro Bóg sprawia, że człowiek chodzi według ustaw, to gdzie tu miejsce na jego wolę. Rozdział nie rozwija tego wątku wprost, ale go nie usuwa — wcześniejszy rozdział 18 kończy się wezwaniem, by uczynić sobie nowe serce i nowego ducha, a więc tymi samymi słowami, które tutaj opisują dzieło Boga. Ezechiel stawia oba zdania w jednej księdze i nie próbuje ich uzgodnić.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kiedy ta zapowiedź się realizuje. Rozdział wiąże ją ze zgromadzeniem z narodów i zamieszkaniem w ziemi, ale nie podaje żadnej wskazówki czasowej. Tekst nie pozwala niczego datować ani łączyć z jakimikolwiek wydarzeniami poza tymi, które sam opisuje.
Nie wiemy, jak rozumieć zakres podmiotu. Obietnica jest skierowana do domu Izraela; Pismo w innych miejscach mówi o włączeniu ludzi spoza tego domu, ale Ez 36 tego wątku nie porusza i nie tłumaczy mechanizmu.
Nie wiemy wreszcie, w jakiej mierze zapowiedź jest jednorazowa, a w jakiej stopniowa. Czasowniki są dokonane i mówią o działaniu Boga, ale opisany skutek — chodzenie według ustaw — jest z natury procesem. Księga zestawia jedno z drugim i nie rozstrzyga tej różnicy.
Zobacz też: Jahwe · Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Obrzezanie (brit mila) · Duma · Ezechiel
