Dam (דָּם, H1818) występuje w Tanach trzysta pięćdziesiąt dziewięć razy i jest jednym z tych rzeczowników, które w polszczyźnie mają odpowiednik idealny — krew to krew. Kłopot zaczyna się piętro wyżej: hebrajski używa tego wyrazu w liczbie mnogiej na oznaczenie czegoś, czego polski przez krew nie wyrazi, a Tora wiąże go z jednym zdaniem, na którym stoi cały system ofiarniczy.
Zdanie, z którego wszystko wynika
Życie wszelkiego ciała bowiem jest we krwi. Ja dałem ją wam na ołtarz dla dokonywania przebłagania za wasze dusze, gdyż to krew dokonuje przebłagania za duszę.
Kpł 17,11
To jest podstawa. Życie ciała jest we krwi, dlatego krew nie należy do jedzącego, tylko na ołtarz. Warto zauważyć, że polszczyzna musi tu użyć trzech różnych wyrazów na jedno hebrajskie hasło: nefesz pojawia się w tym wersecie trzykrotnie i staje się kolejno życiem, duszami i duszą. Zdanie hebrajskie brzmi więc bardziej spójnie, niż wygląda po polsku — mówi o jednej rzeczy, a nie o trzech.
Powtórzone Prawo formułuje tę samą zasadę jeszcze prościej, w kontekście uboju domowego, i dodaje zakaz spożywania krwi razem z mięsem.
Tylko wystrzegaj się, byś nie spożywał krwi, bo krew jest życiem, i nie będziesz spożywał życia razem z mięsem.
Pwt 12,23
Krew na ołtarzu
I zabije go obok ołtarza po północnej stronie przed Panem. A kapłani, synowie Aarona, pokropią jego krwią z wierzchu ołtarz dokoła.
Kpł 1,11
Rytuał opisany jest technicznie: zwierzę się zabija, krew pokrapia ołtarz dokoła. Nie ma tu żadnej magii ani mowy o mocy samej substancji — jest wykonanie polecenia. Przepisy dodają obwarowania proceduralne, na przykład zakaz łączenia krwi ofiary z kwaszonym chlebem.
Nie będziesz ofiarował krwi mojej ofiary z chlebem kwaszonym, a tłuszcz mojej ofiary nie zostanie przez noc aż do poranka.
Wj 23,18
Krwie w liczbie mnogiej
Najciekawsza rzecz w tym haśle jest niewidoczna w przekładzie. Hebrajski ma liczbę mnogą damim, dosłownie krwie, i używa jej nie wtedy, gdy krwi jest dużo, lecz wtedy, gdy chodzi o winę za przelanie krwi. Pierwszy raz pada w scenie po zabójstwie Abla, gdzie orzeczenie także stoi w liczbie mnogiej: krwie wołają.
Ruben powiedział też do nich: Nie wylewajcie krwi, ale wrzućcie go do tej studni, która jest na pustyni, i nie podnoście na niego ręki. A mówił to, aby go wybawić z ich rąk i przywrócić go swemu ojcu.
Rdz 37,22
Ruben zabrania wylewania krwi w liczbie pojedynczej, bo mówi o samym czynie. Ale gdy Szimei wyzywa Dawida, nazywa go dosłownie mężem krwi w liczbie mnogiej, a UBG oddaje to jako krwawy człowiek. Gdy psalmista prosi o uwolnienie od damim, przekład słusznie pisze o winie za przelanie krwi — tyle że polski czytelnik nie ma jak zauważyć, że to wciąż ten sam rzeczownik. U Izajasza ręce pełne damim to ręce obciążone zabójstwem, nie ręce zabrudzone.
Krew, której się żąda
Aby mściciel krwi, gdy jego serce się rozpali, nie ścigał zabójcy i nie dogonił go na dalekiej drodze, i nie zabił go, ponieważ nie zasłużył on na śmierć, gdyż wcześniej go nie nienawidził.
Pwt 19,6
Instytucja mściciela krwi opiera się na przekonaniu, że przelana krew stanowi roszczenie, które ktoś musi rozliczyć. Miasta schronienia istnieją właśnie po to, by odróżnić zabójstwo od nieszczęśliwego wypadku, zanim roszczenie zostanie wyegzekwowane. W tej samej logice Abigail chwali Dawida za to, że go od rozlewu krwi powstrzymano.
Teraz więc, mój panie, jak żyje Pan i jak żyje twoja dusza, skoro Pan powstrzymał cię od rozlewu krwi i od dokonania zemsty twoją własną ręką, to niech teraz będą jak Nabal twoi wrogowie i ci, którzy pragną krzywdy mego pana.
1Sm 25,26
Co traci polski czytelnik
Traci przede wszystkim rozróżnienie liczby. Po hebrajsku zdanie o krwi na ołtarzu i zdanie o krwi na rękach mordercy używają dwóch różnych form tego samego wyrazu; po polsku obie brzmią identycznie. Znika też szereg zwrotów, w których dam jest metaforą: krew winogron w błogosławieństwie Judy oznacza wino, a zagadkowe określenie oblubieniec krwi z czwartego rozdziału Księgi Wyjścia zostaje w przekładzie dosłownie, choć w polszczyźnie nie znaczy nic.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego liczba mnoga tego rzeczownika oznacza winę. Rozkład użyć jest wyraźny i powtarzalny, więc reguła istnieje, ale żaden werset jej nie tłumaczy. Proponowane wyjaśnienia — od krwi rozbryzganej w wielu kroplach po krew wielu ofiar — są rekonstrukcjami, nie danymi z tekstu.
Nierozstrzygnięta pozostaje też scena z Seforą i obrzezaniem jej syna. Nie wiadomo, kogo nazywa oblubieńcem krwi, czym dokładnie było zagrożenie, przed którym uciekała, ani jaki zwyczaj stoi za tym określeniem. Wreszcie sam związek krwi z przebłaganiem jest w Kpł 17,11 stwierdzony, a nie objaśniony: tekst mówi, że krew dokonuje przebłagania, i nie podaje, dlaczego akurat ona. Wszystko, co dopisujemy do tego zdania, jest już naszą interpretacją.
Zobacz też: Tanach · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Ołtarz (mizbeach) — nazwa od czynności, nie od kształtu · Szimei · Abigail
