To wygląda na pytanie o słownictwo, a jest pytaniem o rzeczy poważne — bo od odpowiedzi zależy, jak czytać zapowiedzi kary i obietnice trwania. Rozstrzygnięcia szuka się zwykle w słownikach; tymczasem najmocniejszy dowód leży w samym tekście, w miejscach, gdzie słowo o wieczności zostało użyte do opisu okresu, który się skończył.
Gdzie „na zawsze” w Torze znaczy do końca życia?
Pierwsze dotyczy niewolnika, który postanawia zostać u swojego pana.
Wtedy jego pan zaprowadzi go do sędziów i przyprowadzi go do drzwi albo do ich słupka; i jego pan szydłem przekłuje mu ucho, i będzie jego niewolnikiem na zawsze.
Wj 21,6
Zwrot o służbie na zawsze nie może tu oznaczać nieskończoności, bo dotyczy człowieka śmiertelnego w relacji z drugim człowiekiem śmiertelnym. Znaczy: do końca życia. To nie jest interpretacja — to wynika z sytuacji opisanej w przepisie.
Drugie dotyczy kapłaństwa Aarona.
I namaścisz ich, jak namaściłeś ich ojca, aby mi sprawowali urząd kapłański. A ich namaszczenie będzie dla nich wiecznym kapłaństwem po wszystkie ich pokolenia.
Wj 40,15
Namaszczenie jest nazwane wiecznym kapłaństwem po wszystkie pokolenia. Tymczasem List do Hebrajczyków mówi o zmianie kapłaństwa, a sama służba w postaci opisanej w tym miejscu przestała być pełniona. Słowo o wieczności odnosi się więc do porządku, który miał swój kres.
Trzecie jest w ślubie Anny.
Lecz Anna nie poszła, bo mówiła swemu mężowi: Nie pójdę, aż dziecko będzie odstawione od piersi, potem je zaprowadzę, żeby ukazało się przed Panem i zostało tam na zawsze.
1 Sm 1,22
Samuel ma zostać przy przybytku na zawsze. Chodzi o całe jego życie, a nie o czas bez końca. Trzy różne konteksty, trzy różne sprawy, a wynik ten sam: w hebrajskiej części Pisma zwrot ten wyznacza kres właściwy danej rzeczy, a nie brak kresu.
Jak Jonasz używa słowa „na wieki” o trzech dobach?
Najdalej idzie modlitwa Jonasza, gdzie ten sam rodzaj wyrażenia obejmuje trzy doby.
Zstąpiłem aż do posad gór, swymi ryglami ziemia zamknęła się przede mną na wieki. Ty jednak wyprowadziłeś moje życie z dołu, Panie, mój Boże!
Jon 2,6
Zamknięcie ziemi na wieki opisuje położenie, z którego prorok został wyprowadzony w ciągu kilku dni. Polski przekład oddaje to wiernie i właśnie dlatego zdanie jest tak pouczające: pokazuje, że język Pisma potrafi użyć słowa o wieczności do opisu stanu, który wydaje się ostateczny temu, kto go doświadcza.
Czy to znaczy, że słowo nigdy nie oznacza bez końca?
Tu trzeba postawić granicę, bo w tym miejscu argument bywa nadużywany. Z tego, że słowo o wieczności bywa użyte o okresie skończonym, nie wynika, że nigdy nie oznacza nieskończoności. Wynika tylko tyle, że sam wyraz nie rozstrzyga i że o zakresie decyduje kontekst. Te same słowa odnoszą się przecież do Boga.
Zanim zrodziły się góry, zanim ukształtowałeś ziemię i świat, od wieków na wieki ty jesteś Bogiem.
Ps 90,2
Tutaj chodzi bez wątpienia o trwanie bez początku i bez końca. Ten sam rodzaj wyrażenia obsługuje więc oba znaczenia — i to jest cała rzecz do zapamiętania.
Jak czytać „na wieki wieków” w zapowiedziach kary?
Kontrargument dotyczy fragmentów o karze i jest w tym sporze najważniejszy.
A diabeł, który ich zwodził, został wrzucony do jeziora ognia i siarki, gdzie jest bestia i fałszywy prorok. I będą męczeni we dnie i w nocy na wieki wieków.
Ap 20,10
I pójdą ci na męki wieczne, sprawiedliwi zaś do życia wiecznego.
Mt 25,46
Zwolennicy jednej lektury mówią, że skoro słowo bywa ograniczone, to i tu należy je czytać jako okres wyznaczony. Zwolennicy drugiej odpowiadają, że w tym samym zdaniu u Mateusza określa ono również życie sprawiedliwych — a nikt nie twierdzi, że tamto życie ma się skończyć. To spostrzeżenie jest mocne i nie da się go zbyć.
Trzeba przy tym powiedzieć rzecz, którą obie strony pomijają: fragmenty te są zapisane po grecku, a przykłady z Tory po hebrajsku. Wniosek z jednego języka nie przenosi się automatycznie na drugi, a artykuł ten nie rozstrzyga, jak zachowuje się greckie słownictwo w tych miejscach. Kto chce oprzeć całą naukę o losie potępionych na argumencie językowym, buduje na podstawie węższej, niż mu się wydaje.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak długo trwa kara zapowiedziana w tych fragmentach. Pismo używa słów, które w innych miejscach oznaczają okresy skończone, ale w tych konkretnych zdaniach nie podaje granicy ani nie mówi, że jej nie ma.
Nie wiemy, według jakiej reguły wybierać znaczenie w miejscach spornych. Kontekst rozstrzyga tam, gdzie mowa o niewolniku albo o kapłaństwie, bo znamy koniec tych spraw. Tam, gdzie mowa o rzeczach przyszłych, końca nie znamy i właśnie dlatego spór trwa.
Nie wiemy wreszcie, czy hebrajskie i greckie wyrażenia pokrywają się zakresem. To pytanie do badania tekstu w językach oryginalnych, a nie do rozstrzygania z przekładu — i uczciwiej jest je tak zostawić, niż wybrać wygodną odpowiedź i podać ją jako naukę Pisma.
Zobacz też: Namaszczenie (masziach) — kogo i po co namaszczano · List do Hebrajczyków · Modlitwa Jonasza · Samuel — znaczenie imienia
