Przymiotnik aionios (αἰώνιος, G0166) pada w Nowym Testamencie siedemdziesiąt jeden razy. UBG oddaje go niemal zawsze jednym słowem: wieczny. Rzecz w tym, że jest to przymiotnik utworzony od rzeczownika aion (αἰών, G0165), który występuje sto dwadzieścia dziewięć razy i znaczy wiek, epokę, odcinek czasu o określonym charakterze. Polszczyzna zerwała ten związek i to jest źródłem większości nieporozumień wokół hasła.
Rzeczownik, o którym polski tekst milczy
Zanim zapytamy, co znaczy przymiotnik, warto zobaczyć, co przekład robi z rzeczownikiem. W wielu miejscach oddaje go nie przez wiek, lecz przez świat.
Nieprzyjacielem, który go posiał, jest diabeł, żniwem jest koniec świata, a żniwiarzami są aniołowie.
Mt 13,39
I ktokolwiek powie słowo przeciwko Synowi Człowieczemu, będzie mu przebaczone, ale kto mówi przeciwko Duchowi Świętemu, nie będzie mu przebaczone ani w tym świecie, ani w przyszłym.
Mt 12,32
W obu zdaniach stoi aion. Grek słyszał: koniec wieku oraz ani w tym wieku, ani w przyszłym. Polak słyszy koniec świata i domyśla się zniszczenia planety, podczas gdy tekst mówi o zamknięciu pewnej epoki i otwarciu następnej. Ta sama zamiana wraca w Ga 1,4, gdzie mowa o wyrwaniu z obecnego złego świata, i w Ef 2,2 o postępowaniu według zwyczaju tego świata. Za każdym razem chodzi o wiek, nie o glob.
Ten sam przymiotnik o przeszłości
Gdyby aionios znaczył wyłącznie „bez końca”, nie dałoby się go użyć o czasach minionych. A Paweł używa.
A temu, który was może utwierdzić według mojej ewangelii i głoszenia Jezusa Chrystusa, według objawienia tajemnicy od wieków okrytej milczeniem;
Rz 16,25
W nadziei życia wiecznego, które obiecał przed dawnymi wiekami ten, który nie kłamie, Bóg;
Tt 1,2
W obu miejscach stoi ten sam przymiotnik przy rzeczowniku „czasy”. UBG oddaje to raz przez „od wieków”, raz przez „przed dawnymi wiekami” — i dobrze robi, bo chodzi o długie odcinki przeszłości, a nie o nieskończoność ciągnącą się wstecz. Gdyby tłumacz w obu miejscach postawił „wieczny”, zdanie przestałoby się kleić. To pokazuje, że polskie słowo jest węższe od greckiego.
Zakres, który wyznacza przeciwieństwo
Najwięcej mówi nie definicja, lecz kontrast. Paweł zestawia aionios z przymiotnikiem proskairos, opisującym to, co trwa przez pewien czas i mija.
Gdy nie patrzymy na to, co widzialne, lecz na to, co niewidzialne. To bowiem, co widzialne, jest doczesne, to zaś, co niewidzialne, jest wieczne.
2 Kor 4,18
Kierunek jest więc taki: aionios to nie tyle długość, ile przynależność do porządku, który nie przemija razem z obecnym wiekiem. Jeszcze wyraźniej widać to tam, gdzie rzeczownik i przymiotnik stoją obok siebie w jednym zdaniu.
A kto by nie otrzymał stokrotnie więcej teraz, w tym czasie, domów, braci, sióstr, matek, dzieci i pól, wśród prześladowań, a w przyszłym świecie życia wiecznego.
Mk 10,30
Nagroda przychodzi „teraz, w tym czasie”, a potem — w nadchodzącym wieku — jako życie właściwe temu wiekowi. Polskie „w przyszłym świecie życia wiecznego” rozrywa ten związek na dwa niezależne wyrazy, choć w grece to jedna myśl powtórzona dwa razy.
Co ginie po polsku
Ginie przede wszystkim rodzina wyrazów. Polszczyzna ma wiek i wieczny obok siebie, ale w praktyce czyta drugi wyraz jako nieskończony, a nie jako należący do wieku. Grek nie miał tego wyboru, bo słyszał rzeczownik wewnątrz przymiotnika.
Ginie jednolitość. Gdy przekład raz pisze o świecie, raz o wieku, jeden grecki wyraz rozpada się w polskim tekście na dwa różne pojęcia. Czytelnik nie ma jak zauważyć, że pytanie uczniów o koniec świata i obietnica życia wiecznego wyrastają z tego samego pnia.
Ginie wreszcie skala. Ten przymiotnik opisuje w Nowym Testamencie Boga, odkupienie, chwałę, ogień, karę, sąd, przymierze i pociechę — rzeczy tak różne, że jeden polski odpowiednik musi je wszystkie spłaszczyć do miary zegara.
Ani nie przez krew kozłów i cieląt, ale przez własną krew wszedł raz do Miejsca Najświętszego, zdobywszy wieczne odkupienie.
Hbr 9,12
Nauka o chrztach i nakładaniu rąk, o zmartwychwstaniu umarłych i sądzie wiecznym.
Hbr 6,2
Co sporne
Spór dotyczy kary, a jego oś jest jedna: ten sam przymiotnik stoi po obu stronach zdania.
I pójdą ci na męki wieczne, sprawiedliwi zaś do życia wiecznego.
Mt 25,46
Jedni czytają: skoro życie nie ma końca, kara też go nie ma. Drudzy odpowiadają, że przymiotnik mówi o przynależności do przyszłego wieku, a nie o czasie trwania, i wskazują na miejsce, w którym ogień Sodomy nazwano wiecznym, choć miasta dziś nie płoną.
Tak samo Sodoma i Gomora oraz okoliczne miasta, które w podobny sposób jak i one oddały się nierządowi i podążały za cudzym ciałem, służą za przykład, ponosząc karę wiecznego ognia.
Jud 1,7
Trzeba powiedzieć jasno: leksyka tego sporu nie zamyka i nie ma prawa go zamknąć. Z tego, że przymiotnik pochodzi od wieku, nie wynika, że nie może opisywać czegoś nieskończonego — w Rz 16,26 określa samego Boga i nikt rozsądny nie wyprowadza stąd wniosku o panowaniu czasowym. Z tego zaś, że opisuje Boga, nie wynika, że wszędzie mierzy tak samo. Przymiotnik bierze miarę od rzeczownika, przy którym stoi, a rzeczowniki są tu różne. Kto rozstrzyga los człowieka samym słownikiem, sięga po narzędzie, które tego nie mierzy.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dokładnie brzmiał zakres tego wyrazu w codziennej mowie pierwszego wieku; teksty biblijne to za mało, by odtworzyć wyczucie przeciętnego użytkownika greki. Nie wiemy, na ile autorzy Nowego Testamentu świadomie odróżniali przynależność do wieku od nieskończonego trwania — mogli tej różnicy w ogóle nie stawiać, bo dla nich przyszły wiek był po prostu tym, co nie ma końca. Nie wiemy wreszcie, jak brzmiał pierwotny tekst Mk 3,29: rękopisy dzielą się między wiecznym grzechem a wiecznym potępieniem, a UBG idzie za drugą lekcją. Różnica dotyczy właśnie tego wyrazu, więc żadna strona sporu nie powinna budować na tym wersecie argumentu rozstrzygającego.
Zobacz też: Aion (αἰών) — co znaczy „wiek” po grecku · Przymierze (brit) · Paweł — znaczenie imienia
