Określenie brzmi dziś źle, bo zazdrość kojarzy się z kompleksem i z chęcią kontrolowania cudzego życia. Pismo używa tego słowa o Bogu wielokrotnie, ale nigdy przypadkowo. Wystarczy sprawdzić, gdzie ono pada, żeby zobaczyć, o co chodzi.
Gdzie to słowo się pojawia
Pierwsze wystąpienie stoi w Dekalogu i jest przypięte bezpośrednio do zakazu wizerunków.
Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią. Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem Pan, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą;
Wj 20,4-5
Drugie zestawia je z zakazem oddawania pokłonu obcemu bogu i robi z niego imię.
Nie będziesz oddawał pokłonu innemu bogu, bo Pan, którego imię jest Zazdrosny, jest Bogiem zazdrosnym;
Wj 34,14
W Powtórzonym Prawie wraca dwa razy i za każdym razem w tym samym otoczeniu: przymierze, posąg, cudzy bóg.
Strzeżcie się, abyście nie zapomnieli o przymierzu Pana, swojego Boga, które z wami zawarł, i nie czynili sobie żadnego rzeźbionego posągu lub podobizny czegokolwiek, czego ci zakazał Pan, twój Bóg. Bo Pan, twój Bóg, jest ogniem trawiącym, Bogiem zazdrosnym.
Pwt 4,23-24
Nie pójdziecie za obcymi bogami, za bogami narodów, które są dokoła was; (Pan bowiem, twój Bóg, znajdujący się pośród ciebie, jest Bogiem zazdrosnym), by nie rozpalił się gniew Pana, twego Boga, przeciw tobie i aby nie wytępił cię z powierzchni ziemi.
Pwt 6,14-15
Jozue mówi to samo ludowi, który właśnie deklaruje wierność, i ostrzega go przed lekkomyślnością tej deklaracji.
Wtedy Jozue powiedział do ludu: Nie możecie służyć Panu, gdyż on jest Bogiem świętym, Bogiem zazdrosnym, nie przebaczy waszych przestępstw ani waszych grzechów. Jeśli opuścicie Pana, a będziecie służyli cudzym bogom, odwróci się od was, ześle na was nieszczęście i zniszczy was, choć przedtem dobrze wam czynił.
Joz 24,19-20
Wniosek jest prosty i sprawdzalny: nie ma w Piśmie miejsca, w którym Bóg byłby nazwany zazdrosnym w sprawie innej niż oddanie należnej Mu czci komuś innemu.
Warto zatrzymać się przy tym, co robi Wj 34,14. Zazdrosny występuje tam nie jako przymiotnik, ale jako imię. To znaczy, że nie chodzi o chwilowy stan ani o wyjątkową reakcję na wyjątkową obrazę. Chodzi o coś, co należy do tego, kim Jahwe jest wobec swojego ludu. Ten sam rozdział zawiera opis Boga miłosiernego i litościwego, więc obie rzeczy padają obok siebie i najwyraźniej nie były dla autora sprzeczne.
Język małżeństwa, nie kaprysu
Prorocy pokazują, skąd ten obraz. Relacja Jahwe do ludu jest opisana jako małżeństwo, a bałwochwalstwo jako zdrada.
Ponieważ jak żona sprzeniewierza się swemu mężowi, tak mi się sprzeniewierzyłeś, domu Izraela, mówi Pan.
Jr 3,20
Ozeasz idzie dalej i zapowiada powtórne zaślubiny, używając słownictwa umowy małżeńskiej.
I poślubię cię sobie na wieki; poślubię cię sobie w sprawiedliwości, w sądzie, w miłosierdziu i w litości. Poślubię cię też sobie w wierności i poznasz Pana.
Oz 2,19-20
W tym kontekście zazdrość zmienia znaczenie. Mąż, który jest obojętny na zdradę żony, nie jest łagodny, tylko nie kocha. Reakcja jest miarą więzi, a nie miarą niepewności. U Zachariasza to samo słowo opisuje przywiązanie Boga do Syjonu.
Tak mówi Pan zastępów: Byłem zazdrosny o Syjon w wielkiej gorliwości, byłem zazdrosny w wielkim gniewie.
Za 8,2
Nahum pokazuje drugą stronę tego samego: zazdrość zwrócona ku wrogom ludu.
Pan jest Bogiem zazdrosnym i mściwym; Pan jest mściwy i pełen gniewu; Pan mści się nad swoimi przeciwnikami i zachowuje gniew wobec swoich wrogów.
Na 1,2
Zarzut z listów
Trudność jest realna, bo Nowe Przymierze wymienia zazdrość wśród rzeczy złych, i to trzy razy w tym samym rejestrze.
Miłość jest cierpliwa, jest życzliwa. Miłość nie zazdrości, nie przechwala się, nie unosi się pychą;
1 Kor 13,4
Bałwochwalstwo, czary, nienawiść, niezgoda, zawiść, gniew, spory, kłótnie, herezje;
Ga 5,20
Gdzie bowiem jest zazdrość i kłótliwość, tam też niepokój i wszelki zły czyn.
Jk 3,16
Ten, kto stawia obok siebie zdanie o Bogu zazdrosnym i zdanie, że miłość nie zazdrości, ma prawo do pytania. Odpowiedź musi być ostrożna. W polszczyźnie jedno słowo pokrywa dwie różne rzeczy: chęć posiadania czegoś, co należy do kogoś innego, oraz reakcję na utratę tego, co należy do mnie. Pierwsze jest tym, co potępiają listy — zawiść wobec cudzego. Drugie jest tym, co Pismo przypisuje Bogu: lud jest Jego, więc oddanie go komuś innemu jest zabraniem, a nie wolnym wyborem między równymi opcjami.
Warto dodać, że Paweł używa tego samego rejestru pozytywnie o sobie, gdy pisze do Koryntian o trosce o wierność zboru. Sama kategoria nie jest więc w Nowym Przymierzu wyłącznie negatywna — decyduje przedmiot i prawo do niego.
Jest jeszcze jeden argument, który wynika z układu Dekalogu. Zakaz wizerunków nie stoi obok zakazu kradzieży czy zabójstwa jako jeden z wielu przepisów porządkowych. Stoi na samym początku, razem z przypomnieniem o wyprowadzeniu z Egiptu, czyli w miejscu, gdzie mowa o tym, komu lud zawdzięcza istnienie jako lud. Bałwochwalstwo nie jest w tej logice pomyłką w doktrynie, tylko zerwaniem więzi z Tym, kto wyprowadził. Dlatego reakcja opisana jest językiem zdrady, a nie językiem urazy.
Czego nie wiemy
Pismo nie definiuje zazdrości Boga i nie tłumaczy, czym różni się ona od tej, którą listy wymieniają wśród uczynków ciała. Nie mówi, w jakim sensie można przypisywać Bogu reakcję, która u człowieka bywa oznaką lęku. Nie wyjaśnia zdania Jozuego, że Bóg nie przebaczy przestępstw ludu, mimo że Tora wielokrotnie opisuje przebaczenie. Rozróżnienia, które tu robimy, są próbą uporządkowania danych tekstu, a nie jego własnym komentarzem.
Zobacz też: Przymierze (brit) · Jahwe · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Nowe przymierze · Jozue — znaczenie imienia · Ozeasz — znaczenie imienia
