Rzeczownik ksylon (ξύλον, G3586) występuje w Nowym Testamencie dwadzieścia razy. Jego znaczenie podstawowe jest materiałowe: drewno. Stąd rozchodzą się dalsze — kij zrobiony z drewna, kłoda, dyby, wreszcie drzewo rosnące.
Drewno jako materiał i narzędzie
Zacznijmy od miejsc, w których nie ma żadnego odniesienia do egzekucji. Tłum przychodzący do Getsemani niesie kije; Paweł i Sylas trafiają do dybów; budowniczy z przypowieści może budować z drewna.
A gdy on jeszcze mówił, nadszedł Judasz, jeden z dwunastu, a z nim liczny tłum z mieczami i kijami, od naczelnych kapłanów i starszych ludu.
Mt 26,47
Wtedy Jezus powiedział do naczelnych kapłanów, przełożonych świątyni i starszych, którzy przyszli do niego: Jak na bandytę wyszliście z mieczami i kijami?
Łk 22,52
Otrzymawszy taki rozkaz, wtrącił ich do wewnętrznego lochu, a ich nogi zakuł w dyby.
Dz 16,24
A czy ktoś na tym fundamencie buduje ze złota, srebra, z drogich kamieni, drewna, siana czy ze słomy;
1Kor 3,12
Towaru złota, srebra, drogich kamieni, pereł, bisioru, purpury, jedwabiu, szkarłatu, wszelkiego drewna tujowego, wszelkich przedmiotów z kości słoniowej, wszelkich przedmiotów z najkosztowniejszego drewna, brązu, żelaza i marmuru;
Ap 18,12
Drzewo rosnące
Drugie pole to drzewo jako roślina, w tym drzewo życia z Objawienia.
Bo jeśli na zielonym drzewie tak się dzieje, cóż będzie na suchym?
Łk 23,31
Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów: Temu, kto zwycięży, dam jeść z drzewa życia, które jest pośrodku raju Boga.
Ap 2,7
A pośrodku rynku miasta, po obu stronach rzeki, było drzewo życia przynoszące owoc dwunastu rodzajów, wydające swój owoc co miesiąc. A liście drzewa służą do uzdrawiania narodów.
Ap 22,2
Błogosławieni, którzy wypełniają jego przykazania, aby mieli prawo do drzewa życia i aby weszli przez bramy do miasta.
Ap 22,14
Trzecie pole: narzędzie egzekucji
Najważniejsze użycie to nazwanie tym rzeczownikiem tego, na czym umarł Mesjasz. Robi tak Piotr w mowach z Dziejów, Paweł w Antiochii i autor Pierwszego Listu Piotra.
Bóg naszych ojców wskrzesił Jezusa, którego wy zabiliście, zawiesiwszy na drzewie.
Dz 5,30
A my jesteśmy świadkami tego wszystkiego, co czynił w ziemi judzkiej i w Jerozolimie. Jego to zabili, zawiesiwszy na drzewie.
Dz 10,39
A gdy wykonali wszystko, co było o nim napisane, zdjęli go z drzewa i złożyli w grobie.
Dz 13,29
On nasze grzechy na swoim ciele poniósł na drzewo, abyśmy obumarłszy grzechom, żyli dla sprawiedliwości; przez jego rany zostaliście uzdrowieni.
1P 2,24
Wybór wyrazu nie jest przypadkowy. Prowadzi wprost do przepisu Tory o człowieku powieszonym po wykonaniu wyroku.
Jego trup nie pozostanie na drzewie przez noc, lecz musisz go pochować tego samego dnia, bo ten, kto wisi, jest przeklęty przez Boga. Nie będziesz plugawił twojej ziemi, którą Pan, twój Bóg, daje ci w dziedzictwo.
Pwt 21,23
Chrystus odkupił nas z przekleństwa prawa, stając się za nas przekleństwem (bo jest napisane: Przeklęty każdy, kto wisi na drzewie);
Ga 3,13
W Ga 3,13 rzeczownik i cytat są zestawione otwarcie. Zdanie działa dlatego, że w tekście Tory stoi to samo słowo co w opisie egzekucji — łącznik jest leksykalny, nie skojarzeniowy.
Co ginie po polsku
Ginie szerokość. Polskie drzewo znaczy roślinę, a drewno materiał; grecki rzeczownik obejmuje jedno i drugie, a przy okazji kij i dyby. Czytelnik polski widzi w Mt 26,47 kije, a w Dz 5,30 drzewo, i nie ma powodu podejrzewać, że jest to jeden wyraz.
Ginie też związek między Dziejami a Objawieniem. Ten sam rzeczownik nazywa narzędzie egzekucji i drzewo życia w mieście. Po grecku jest to zestawienie widoczne gołym okiem; po polsku również, bo UBG pisze w obu miejscach drzewo — ale ponieważ w Dz 5,30 czytelnik odbiera wyraz jako przenośnię, związek osłabia się do wrażenia.
Ginie wreszcie precyzja odsyłacza. Kiedy Piotr mówi o zawieszeniu na drzewie, nie opisuje sposobu egzekucji, tylko cytuje kategorię prawną. Bez znajomości Pwt 21,23 zdanie brzmi jak dodatkowy szczegół obrazowy, a jest przywołaniem przepisu.
Co sporne
Z tego, że mowy w Dziejach używają ksylon, a nie stauros, wyprowadza się czasem wniosek o kształcie narzędzia. Zakres słowa tego nie unosi. Rzeczownik nazywa materiał i przedmioty z niego zrobione, więc pasuje zarówno do pala, jak i do konstrukcji złożonej — nie zawiera informacji o kształcie. Dobór wyrazu w tych mowach tłumaczy się dobrze inaczej: mówcy przemawiają do słuchaczy znających Torę i sięgają po słowo z Pwt 21,23, żeby uruchomić przepis. To argument mocniejszy, ale też nie ostateczny.
Sporne pozostaje również, jak daleko sięga wniosek z Ga 3,13. Zdanie mówi, że Mesjasz stał się przekleństwem za nas, i cytuje przepis o wiszącym. Nie mówi natomiast, co dokładnie dzieje się z Prawem po tym wydarzeniu — o tym rozstrzyga się z całości listu, a nie z jednego rzeczownika.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Pwt 21,23 w I wieku odnoszono do egzekucji rzymskich; przepis mówi o zwłokach powieszonych po śmierci, a nie o sposobie zabijania, więc zastosowanie go do ukrzyżowania jest krokiem interpretacyjnym, którego autorzy nie uzasadniają. Nie wiemy, dlaczego akurat mowy w Dziejach konsekwentnie używają tego wyrazu, a Ewangelie prawie nigdy. Trzeba też odnotować rzecz tekstową: w Ap 22,19 nasze dane greckie mają w tym miejscu ksylon, a UBG idzie za wariantem mówiącym o księdze życia. To jedno z klasycznych miejsc rozbieżności między rodzinami rękopisów i nie da się go rozstrzygnąć samą leksyką.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Stauros (σταυρός) — narzędzie egzekucji, nie ozdoba · Piotr · Paweł — znaczenie imienia · Sylas — znaczenie imienia
