Wyrażenie o mieniu względu na osobę wygląda w polszczyźnie na zwrot abstrakcyjny i lekko urzędowy. Za nim stoi jednak obraz bardzo konkretny: podniesienie komuś twarzy. Petent kłaniał się nisko, a przyjęcie prośby oznaczało gest, którym przełożony pozwalał mu podnieść głowę. Idiom opisuje więc moment, w którym sędzia decyduje, czyją twarz podnieść — i właśnie dlatego stał się określeniem stronniczości.
Zakaz z prawa
W Torze zwrot funkcjonuje przede wszystkim jako norma procesowa. Kodeks świętości formułuje ją symetrycznie, co jest ważne: stronniczość wobec biedaka jest tak samo zakazana jak wobec bogacza:
Nie będziesz postępował niesłusznie w sądzie. Nie będziesz miał względu na osobę ubogiego i nie wyróżniaj osoby bogatego. Sprawiedliwie będziesz sądził swego bliźniego.
Kpł 19,15
Uzasadnienie tego zakazu jest w Powtórzonym Prawie teologiczne. Sędzia ma naśladować sposób, w jaki sądzi Bóg:
Gdyż Pan, wasz Bóg, jest Bogiem bogów i Panem panów, Bogiem wielkim, potężnym i straszliwym, który nie ma względu na osoby i nie przyjmuje darów.
Pwt 10,17
Mądrość i sąd
Księga Przysłów wraca do tego zwrotu trzy razy i za każdym razem osadza go w sądzie. Pierwsze zdanie łączy stronniczość ze skutkiem — krzywdą sprawiedliwego:
Niedobrze przez wzgląd na osobę niegodziwą krzywdzić sprawiedliwego w sądzie.
Prz 18,5
Drugie umieszcza tę zasadę wśród sentencji mądrościowych, jako regułę praktyczną:
I to też należy do mądrych. Niedobrze jest mieć wzgląd na osobę w sądzie.
Prz 24,23
Trzecie dokłada obserwację o cenie takiej stronniczości. Nie trzeba wielkiej łapówki, żeby sędzia się złamał:
Niedobrze jest mieć wzgląd na osobę, bo dla kęsa chleba niejeden popełni przestępstwo.
Prz 28,21
Hiob używa pokrewnego sformułowania, ostrzegając przyjaciół, że stronniczość ukryta również zostanie rozliczona:
Na pewno będzie was karać, jeśli w ukryciu będziecie stronniczy.
Hi 13,10
Przeniesienie do greki
Nowy Testament nie tworzy nowego wyrażenia, tylko przekłada hebrajski idiom niemal dosłownie. Dlatego brzmi on w greckich pismach tak samo dziwnie jak w polskim. Piotr stwierdza nim zmianę własnego rozumienia po wizycie u Korneliusza:
Wtedy Piotr otworzył usta i powiedział: Prawdziwie dostrzegam, że Bóg nie ma względu na osoby;
Dz 10,34
Paweł formułuje tę samą zasadę jako krótkie zdanie o Bogu i używa jej w argumentacji o Żydach i poganach:
U Boga bowiem nie ma względu na osobę.
Rz 2,11
Jakub idzie najdalej. Nie nazywa stronniczości nietaktem ani brakiem ogłady, lecz przestępstwem wobec prawa:
Lecz jeśli macie wzgląd na osobę, popełniacie grzech i jesteście osądzeni przez prawo jako przestępcy.
Jk 2,9
Bracia moi, niech wiara naszego Pana Jezusa Chrystusa, Pana chwały, będzie wolna od względu na osobę.
Jk 2,1
Ta sama zasada obowiązuje w listach obie strony relacji — także panów wobec sług:
A wy, panowie, tak samo wobec nich postępujcie, porzucając groźby, wiedząc, że i wy sami macie Pana w niebie, a u niego nie ma względu na osoby.
Ef 6,9
Konsekwencje praktyczne
Listy nie zostawiają tej zasady na poziomie deklaracji. Piotr wiąże ją z codziennym postępowaniem i wyprowadza z niej wniosek o sposobie życia, a nie o poglądach:
A jeżeli Ojcem nazywacie tego, który bez względu na osobę sądzi każdego według uczynków, spędzajcie czas waszego pielgrzymowania w bojaźni;
1 P 1,17
Zwrot ma więc w Piśmie ten sam kształt od Tory po listy: najpierw stwierdzenie o Bogu, który nie podnosi twarzy żadnej ze stron, potem wynikające z tego żądanie wobec ludzi. Kolejność jest zawsze taka sama i to ona decyduje o ciężarze zakazu — nie chodzi o kulturę sądzenia, lecz o naśladowanie.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to zawężenie zwrotu do faworyzowania bogatych. Tora zakazuje stronniczości w obie strony i wymienia biedaka pierwszego. Litość również potrafi wypaczyć wyrok.
Drugi błąd to mylenie stronniczości z życzliwością. Zwrot dotyczy sytuacji, w których rozstrzyga się czyjąś sprawę, a nie codziennych relacji. Nie zabrania pomagać ubogim, tylko zniekształcać z tego powodu orzeczenie.
Trzeci błąd polega na przeoczeniu, jak mocno tekst wiąże tę zasadę z Bogiem. Zakaz nie jest w Biblii postulatem sprawiedliwości społecznej dodanym z zewnątrz — wynika z tego, jaki jest Sędzia, którego sędziowie mają naśladować.
Czwarty błąd to potraktowanie zwrotu jako martwej metafory. Obraz podniesionej twarzy jest wciąż widoczny w konstrukcji zdań i wyjaśnia, dlaczego mowa akurat o osobie, a nie o sprawie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy mówiący po hebrajsku wciąż widzieli za tym wyrażeniem gest, czy używali go jak my używamy słowa „stronniczość”, bez żadnego obrazu. Nie wiemy też, jak zasada wyglądała w praktyce sądów izraelskich — teksty formułują normę, ale nie opisują procedur, które miałyby jej strzec. Wreszcie nie jest jasne, czy późniejsze użycia w listach są świadomym cytatem z Tory, czy zwrot był już na tyle powszechny, że nikt nie odnosił go do konkretnego przepisu.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Księga Przysłów · Piotr · Jakub · Paweł — znaczenie imienia
